نقدی بر افزایش نرخ عوارض آزادراه تهران شمال

افزایش شدید نرخ عوارض آزادراه تهران شمال، در سال جاری ( که با ابلاغیه ای صورت گرفته) بار دیگر چالش قدیمی مدیریت زیرساخت ها و نحوه بازگشت سرمایه در پروژه های عمرانی  را به یک موضوع چالشی از دید مردم و مصرف کنندگان تبدیل کرده است.

۱. الگوی جهانی: بزرگراه ها به عنوان کاهش دهنده هزینه های پنهان دولت ها در اقتصادهای توسعه یافته است. ساخت آزادراه و بزرگراه صرفا یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه ابزاری برای بهینه سازی بودجه کلان در کشور است. دولت ها هزینه کرد در این بخش را یک سرمایه گذاری با بازگشت تضمینی می دانند ؛ زیرا سه متغیر کلیدی را جابجا می کند:

 الف؛ کاهش مصرف سوخت (یارانه پنهان)

کوتاه شدن مسیر و حذف گلوگاه های ترافیکی، مصرف سوخت را به شدت کاهش می دهد. در کشورهایی که یارانه سوخت پرداخت می شود (همانند ایران) این کاهش؛ مستقیماً بار مالی دولت را سبک می کند. در کشورهای دیگر نیز کاهش واردات سوخت یا افزایش فرصت صادرات آن، سود خالص ملی ایجاد می کند.

ب؛ کاهش تلفات جاده ای (هزینه های درمان و بیمه) 

تصادفات جاده ای بار سنگینی بر سیستم بهداشت و درمان، صندوق های بیمه و ساختار اجتماعی تحمیل می کنند. آزادراه های استاندارد با جداسازی مسیرهای رفت و برگشت و حذف تقاطع های همسطح، تلفات را به حداقل می رسانند و میلیاردها دلار از هزینه های درمانی و مستمری های بلندمدت دولت را سرازیر بودجه های توسعه ای می کنند.

 ج؛ ارزش زمان (بهره وری اقتصادی)

کاهش زمان سفر یعنی نیروی کار و ناوگان حمل ونقل، کالا سریع تر به مقصد می رسند . این امر نرخ استهلاک را کاهش و بهره وری ملی را افزایش می دهد.

 فرمول مرسوم در  دنیا:

دولت هزینه ساخت آزادراه را سرمایه گذاری کرده و در نهایت  هزینه های دولت در بخش انرژی، درمان و بیمه کاهش می یابد. این صرفه جویی، هزینه ساخت اولیه را در چند سال مستهلک می کند. بنابراین عوارض دریافتی از مردم، صرفاً جنبه نگهداری جاده را دارد و حداقلی است.

۲. الگوی ایران: انتقال مستقیم هزینه ها به حلقه آخر یعنی مردم

در ایران، مدل اقتصادی این زنجیره قطع شده است و پاردوکس عجیبی در ساختار تعرفه گذاری دیده می شود.

شاخص وضعیت در ایران

تأمین مالی پروژه، اتکا به بخش خصوصی/نیمه دولتی با تضمین بازگشت سرمایه کوتاه مدت. فشار برای بالا بردن نرخ عوارض جهت مستهلک کردن سریع اصل و سود سرمایه. 

سود حاصل از صرفه جویی سوخت مستقیما به جیب دولت می رود (کاهش پرداخت یارانه سوخت).این سود کلان به پروژه ای که باعث این صرفه جویی شده، تزریق نمی شود. 

سود حاصل از کاهش تصادفات باعث کاهش بار مالی بیمه ها و بخش درمان دولتی. منفعت آن در بودجه کلان گم می شود و به عنوان سهم مشارکت دولت به پروژه برنمی گردد. 

وقتی دولت منافع پنهان و آشکار یک آزادراه (مانند تهران-شمال) را در ترازنامه های خود (وزارت نفت، وزارت بهداشت، بیمه ها) جذب می کند اما در نقطه مقابل، از بازپرداخت سهم خود به سرمایه گذار یا شرکت ساخت درمانده می شود، ساده ترین راهکار انتخاب می شود: جبران تمام هزینه ها از جیب مسافر.

در واقع در ایران «سودهای جانبی و کلان»آزادراه (کاهش مصرف سوخت و تصادفات) به حساب دولت و شرکت های بیمه واریز می شود، اما «هزینه های مستقیم» آن (عوارض سنگین) بر دوش شهروندان قرار می گیرد.

تا زمانی که تفکر بودجه ریزی در کشور از نگاه "جزیره ای" به نگاه "منسجم و فرابخشی" تغییر نکند و درآمد حاصل از صرفه جویی سوخت یک پروژه، خرج توسعه و نگهداری همان پروژه نشود، مردم باید بهای سنگین زیرساخت هایی را بپردازند که منافعش پیشاپیش به حساب دولت واریز شده است.