گزارش جامع اقدامات کشورهای آسیای میانه و قفقاز جنوبی

مقدمه
کشورهای آسیای میانه (قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان) و قفقاز جنوبی ( آذربایجان، گرجستان و ارمنستان) در چند سال اخیر وارد مرحله تازه ای از توسعه شده اند. موقعیت جغرافیایی این کشورها که روزگاری نقطه ضعف محسوب می شد، امروز به بزرگ ترین مزیت آن ها تبدیل شده است. کریدور میانی (مسیر ترانس خزر) که چین را از طریق آسیای میانه، دریای خزر و قفقاز به اروپا متصل می کند، به محور اصلی سیاست های اقتصادی این کشورها تبدیل شده است. همزمان با توسعه زیرساخت های حمل و نقل، این کشورها روی استخراج و فرآوری مواد معدنی حیاتی، دیجیتالی سازی خدمات دولتی و خصوصی، و ایجاد اقتصاد مبتنی بر فناوری اطلاعات سرمایه گذاری سنگینی کرده اند. گزارش حاضر تلاش می کند مهم ترین اقدامات و پروژه های در حال اجرا را به صورت جامع و با جزئیات بررسی کند.

بخش اول: آسیای میانه

۱. قزاقستان

قزاقستان در حال حاضر پیشروترین کشور منطقه در حوزه لجستیک و ترانزیت است و خود را به عنوان هاب اصلی کریدور میانی معرفی کرده است.

زیرساخت و لجستیک:

دوخطه سازی مسیر ۸۳۶ کیلومتری دوستیک–مویینتی که مهم ترین گلوگاه ریلی بین چین و قزاقستان بود، در سال ۲۰۲۵ به مراحل پایانی رسیده است. این پروژه ظرفیت عبور قطارها را به طور چشمگیری افزایش می دهد. ساخت خطوط ریلی جدید باختی–آیاگوز و قیزیل جار–مویینتی برای تکمیل شبکه شرقی–غربی و شمالی–جنوبی کشور در جریان است. ترمینال چندمنظوره سارژا در بندر کوریک افتتاح شده و بندر آکتائو در حال تبدیل شدن به هاب کانتینری واقعی است. فاز اول هاب کانتینری آکتائو با ظرفیت سالانه ۱۴۰ هزار واحد راه اندازی شده و فاز دوم تا سال های ۲۰۲۷–۲۰۲۸ ظرفیت را به ۲۴۰ هزار واحد می رساند. قزاقستان ترمینال اختصاصی خود را در بندر پوتی گرجستان با ظرفیت حدود ۱۰۰ هزار واحد افتتاح کرده است. بیش از ۱۳ هزار کیلومتر بزرگراه در حال ساخت یا بازسازی است. پروژه جاده ساکسائول–بینئو می تواند زمان ترانزیت از چین به اروپا را تا یک سوم کاهش دهد.

پلتفرم های دیجیتال گمرکی مانند «تز کاستومز» از سال ۲۰۲۴ فعال شده و فرآیند ترخیص کالا را به شدت تسهیل کرده است. همچنین سامانه هوشمند مدیریت بار برای یکپارچه سازی فرآیندهای گمرکی و لجستیکی در حال توسعه است.

هدف رسمی دولت قزاقستان دو برابر شدن حجم ترانزیت تا سال ۲۰۲۹ است.

معدن: قزاقستان دارای ذخایر غنی مواد معدنی حیاتی است. کشف ذخایر زانا قزاقستان با بیش از ۲۰ میلیون تن سنگ معدن حاوی عناصر نادر خاکی (نئودیمیم، سریم، لانتان و ایتریم) از مهم ترین رویدادهای اخیر بوده است. سامانه یکپارچه استفاده از منابع زیرزمینی با بیش از ۶۶ هزار گزارش زمین شناسی راه اندازی شده و دسترسی سرمایه گذاران را آسان تر کرده است. سرمایه گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری یک شرکت آلمانی در استخراج و فرآوری لیتیوم در شرق قزاقستان و برنامه ریزی برای راه اندازی معدن گالیوم تا پایان ۲۰۲۶ از دیگر اقدامات مهم است. قانون جدید منابع زیرزمینی و پذیرش استانداردهای بین المللی گزارش دهی نیز اجرا شده است.
فناوری:موفقیت سوپراپ کاسپی دات کی زی با ارزش بیش از ۲۰ میلیارد دلار نشان داد که قزاقستان می تواند در حوزه فناوری های مالی و خدمات دیجیتال پیشرو باشد. دولت در حال گسترش این الگو به سایر بخش ها است.

۲. ازبکستان:

ازبکستان در سال های اخیر با سرعت بالایی در حال اصلاحات اقتصادی و زیرساختی است و همزمان در سه حوزه فناوری، معدن و لجستیک پیش می رود.

فناوری و اقتصاد دیجیتال:پارک فناوری اطلاعات تاشکند امروز میزبان بیش از ۶۵۰ شرکت است که تا سال ۲۰۲۸ از مالیات و عوارض گمرکی معاف هستند. هدف دولت رسیدن به صادرات ۵ میلیارد دلاری خدمات فناوری اطلاعات تا سال ۲۰۳۰ است. ظهور شرکت اوزوم با ارزش بیش از یک میلیارد دلار که خدمات تجارت الکترونیک، پرداخت، لجستیک و اعتبار مصرفی را یکجا ارائه می دهد، نماد موفقیت این سیاست است. بانکداری دیجیتال و فین تک نیز رشد چشمگیری داشته و سرمایه نظام بانکی کشور در پنج سال گذشته دو برابر شده است. معدن:ازبکستان برنامه ای ۲٫۶ میلیارد دلاری برای اجرای ۷۶ پروژه مواد معدنی حیاتی تا سه سال آینده تدوین کرده است. کشف ذخایر لیتیوم (حدود ۱۷۴ هزار تن) و گرافیت (۱۵٫۲ میلیون تن) از مهم ترین اخبار بوده است. مجتمع فلزات فناورانه ازبکستان در سال ۲۰۲۴ تأسیس شد تا روی فلزاتی مانند تنگستن، مولیبدن، رنیوم و تانتال تمرکز کند. قانون جدید منابع زیرزمینی که از ابتدای ۲۰۲۵ اجرایی شده، ایجاد پورتال تعاملی زمین شناسی را الزامی کرده است.

لجستیک و زیرساخت: راه آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان که طول تقریبی آن ۵۲۳ کیلومتر است، از اواخر سال ۲۰۲۴ رسماً آغاز شده و حفر تونل های اصلی در سال ۲۰۲۵ جریان دارد.

این مسیر می تواند زمان حمل کالا از چین به اروپا را ۷ تا ۱۰ روز کاهش دهد.ترمینال بار فرودگاه تاشکند با ظرفیت ۱۲۰ هزار تن در سال افتتاح شده و مراکز لجستیکی بزرگ در تاشکند، ناوی و نامانگان در حال احداث هستند. ازبکستان همچنین به دنبال افزایش سهم خود از ظرفیت بنادر خزر قزاقستان است.

۳. قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان

قرقیزستان روی مرکز تجاری–لجستیکی ماناس با سرمایه گذاری چین کار می کند که فاز اول آن ۷۰۰ میلیون دلار و کل پروژه تا ۴ میلیارد دلار برآورد شده است. بزرگراه جایگزین شمال–جنوب نیز در حال تکمیل است. تاجیکستان جایگاه دوم جهان را در تولید آنتیموان دارد و سرمایه گذاری های چینی در معادن طلای این کشور ادامه دارد. ترکمنستان با تقویت گذرگاه های مرزی با ازبکستان و مشارکت در حمل دریایی خزر، نقش خود را در کریدور میانی حفظ کرده است.

بخش دوم: قفقاز جنوبی

۱. آذربایجان:

آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی، نقش محوری در اتصال آسیای میانه به اروپا ایفا می کند.بندر باکو و مجتمع آلیات در حال گسترش به ظرفیت ۲۵ میلیون تن و ۵۰۰ هزار واحد کانتینری هستند. راه آهن باکو–تفلیس–قارص پس از نوسازی، ظرفیت حمل بار خود را از یک میلیون به پنج میلیون تن رسانده و از سال ۲۰۲۵ به طور کامل تجاری فعالیت می کند. در مناطق شرق زنگه زور و لاچین، ده ها کیلومتر بزرگراه، تونل، پل و فرودگاه لاچین (در ارتفاع حدود ۱۷۰۰ متری) ساخته شده است. فرودگاه لاچین قابلیت پذیرش هواپیماهای باری سنگین را دارد و به هاب لجستیکی منطقه تبدیل شده است. همکاری با ازبکستان برای ایجاد ناوگان مشترک خزر و ساخت هاب لجستیکی مشترک در نزدیکی بندر باکو در حال پیشرفت است. حجم بار جابه جاشده در کریدور شرق–غرب آذربایجان در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۶٫۹ میلیون تن رسید.

۲. گرجستان

گرجستان دروازه دریای سیاه برای کریدور میانی محسوب می شود. بندر پوتی بیش از ۶۰۰ هزار واحد کانتینری در سال جابه جا می کند که حدود ۸۰ درصد کل کانتینرهای کشور را تشکیل می دهد. ترمینال چندوجهی پوتی با مشارکت شرکت های قزاقستانی و آذربایجانی در سال ۲۰۲۵ افتتاح شد. بندر خشک تفلیس نیز در همان سال راه اندازی شد تا امکان انتقال بار از قطار به سایر شیوه های حمل و نقل را فراهم کند. پروژه های بزرگراهی و طرح انتقال برق سبز از طریق کابل زیردریایی به رومانی نیز در حال پیگیری است.

۳. ارمنستان:

ارمنستان در حال اجرای پروژه های مهمی برای خروج از بن بست جغرافیایی است. کریدور جدید ترانزیتی در جنوب کشور (حدود ۴۰ کیلومتر در استان سیونیک) با حمایت آمریکا در حال برنامه ریزی است و شامل راه آهن، جاده، خطوط انرژی و فیبر نوری خواهد بود. جاده سیسیان–کاجاران با بودجه حدود ۴۷۲ میلیون یورو در حال ساخت است و می تواند زمان سفر را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. تونل ۷٫۲ کیلومتری کاجاران نیز یکی از پیچیده ترین پروژه های مهندسی منطقه محسوب می شود. در حوزه فناوری، پروژه هوش مصنوعی فایربرد با سرمایه گذاری اولیه ۵۰۰ میلیون دلار و دریافت مجوز واردات پردازنده های پیشرفته آغاز شده و هدف آن تبدیل ارمنستان به یکی از هاب های منطقه ای هوش مصنوعی است. شبکه انتقال برق با گرجستان نیز در حال تقویت است.

روندهای مشترک:

رشد چشمگیر حجم بار در کریدور میانی (از حدود ۰٫۸ میلیون تن در سال ۲۰۲۰ به بیش از ۴٫۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۴) تمرکز همزمان بر توسعه زیرساخت سخت (راه، راه آهن، بندر) و نرم (دیجیتالی سازی گمرک و لجستیک) حرکت از خام فروشی مواد معدنی به سمت فرآوری و ایجاد ارزش افزوده رشد سریع اقتصاد دیجیتال و فین تک به ویژه در قزاقستان و ازبکستان.

چالش های اصلی:

نیاز به هماهنگی بیشتر بین کشورهای مسیرفرسودگی بخشی از زیرساخت های معدنی و حمل و نقلی قدیمیمسائل ژئوپلیتیکی مرتبط با برخی مسیرهای پیشنهادی تأمین مالی پایدار پروژه های بزرگ.

چشم انداز:

در صورت ادامه روند فعلی، کشورهای آسیای میانه و قفقاز می توانند در دهه آینده به یکی از مهم ترین حلقه های اتصال اقتصاد چین، اروپا و خاورمیانه تبدیل شوند. موفقیت در این مسیر به سه عامل بستگی دارد: تکمیل به موقع پروژه های زیرساختی، جذب سرمایه گذاری خارجی با شرایط برد–برد، و حرکت جدی به سمت اقتصاد دانش بنیان و فرآوری مواد معدنی.