پاشنه آشیل عوارض پیمایشی در طرح ترافیک تهران؛ ۳ شرط حیاتی برای موفقیت تحول دیجیتال معابر

۱. مسئله کجاست؟ (از بلیت ثابت به عوارض بی عدالتی)

سال هاست طرح ترافیک در تهران بر پایه یک نگاه «ایستا و نقطه ای» چرخیده است؛ ورودی ثابتی می گیریم و اجازه می دهیم خودرو هرچقدر دلش خواست در محدوده بچرخد و آلودگی تولید کند. نتیجه؟ خودرویی که ساعت ها در معابر مرکزی ترافیک ایجاد می کند، به اندازه کسی که ماشین را در پارکینگ متوقف می کند عوارض می دهد. این یعنی شکست مدیریت تقاضا.

۲. طرح جدید (عوارض مبتنی بر پیمایش):

گامی به جلو اما مشروط. سند بازنگری طرح ترافیک تهران به درستی روی مفهوم «عوارض مبتنی بر پیمایش، زمان، مکان و آلایندگی» دست گذاشته است. اینکه هزینه ی تردد با توجه به مسافت پیموده شده، ازدحام لحظه ای معابر و میزان آلایندگی خودرو متغیر باشد، کاملاً منطبق بر اصول اقتصاد حمل و نقل و مهندسی ترافیک است. اما پاشنه آشیل این طرح چیست؟

کمبود زیرساخت نظارتی:

نیاز به حداقل ۲۵۰ دوربین جدید نشان می دهد که زیرساخت فیزیکی ما هنوز آماده این تحول دیجیتال نیست.

خطر بازتولید ترافیک در حاشیه ها:

اگر عوارض مرکز شهر هوشمند نشود، ترافیک صرفاً به پشت مرزهای طرح (حاشیه محدوده های طرح) پمپاژ می شود.

۳. دنیا چه کرده است؟ (نگاهی به تجربیات جهانی)

در شهرهای پیشرو دنیا، عوارض تراکم (Congestion Pricing) صرفاً یک ابزار درآمدی برای شهرداری نیست، بلکه ابزاری برای مهندسی رفتار سفر است:

لندن (Congestion Charge & ULEZ): ورود به محدوده مرکزی دارای نرخ مشخص و بالا بر اساس ساعت روز است و خودروهای آلاینده جریمه تصاعدی پرداخت می کنند. درآمد حاصله به طور مستقیم صرف توسعه مترو و اتوبوسرانی حومه ای می شود.

استکهلم (Stockholm Congestion Taxes): پس از اجرای آزمایشیِ عوارض متغیر مبتنی بر ساعت و ترافیک (که در ساعات اوج ترافیک گران تر است)، ترافیک شهر حدود ۲۰ درصد کاهش و استفاده از حمل ونقل عمومی رشد چشمگیری پیدا کرد. نکته کلیدی در استکهلم این بود که قبل از اجرای طرح، ظرفیت حمل ونقل عمومی به حد مطلوب رسیده بود.

سنگاپور (ERP - Electronic Road Pricing): پیشرفته ترین سیستم عوارض پیمایشی و لحظه ای جهان که قیمت گذاری بر اساس سرعتِ لحظه ای معبر انجام می شود؛ یعنی اگر سرعت معبری از حد مشخصی کمتر شود، نرخ عوارض خودبه خود بالا می رود تا تقاضا کنترل شود.

۴. جمع بندی

طرح ترافیک تهران اگر صرفاً بهانه ای برای افزایش درآمد شهرداری یا تغییر روش های دریافت پول باشد، گره ای از ترافیک باز نخواهد کرد.

تغییر از سیستم سنتی به عوارض پیمایشی و هوشمند زمانی موفق خواهد بود که سه شرط همزمان محقق شوند:

1. توسعه همزمان و بی دریغ حمل ونقل عمومی (تا شهروند گزینه جایگزینِ واقعی داشته باشد).

2. شفافیت و دقت بالا در زیرساخت های نظارتی (دوربین ها و الگوریتم های پردازش داده).

3. جلوگیری از تبدیل شدن معابر به کالای لوکس؛ نظام عوارض نباید طوری طراحی شود که دسترسی به شهر صرفاً به قدرت خرید افراد گره بخورد.