◄ از توافق تا اجرا برای بازگشایی گره ترانزیت ایران و پاکستان از کراچی تا مرز

در شرایطی که نااطمینانی های امنیتی و اختلال در بخشی از تجارت دریایی منطقه، هزینه و زمان حمل و نقل را در پیرامون خلیج فارس افزایش داده است، کریدور زمینی ایران پاکستان می تواند نقش «مسیر مکمل و ضربه گیر» برای تداوم جریان کالا ایفا کند. با این حال، واقعیت میدانی نشان می دهد ترانزیت کالا از مسیر پاکستان به سمت ایران—به ویژه در پی توقف تعداد قابل توجهی از کانتینرهای وارداتی ایران در بندر کراچی—با گلوگاه های جدی مواجه است و خروجی تفاهمات و رفت و آمدهای رسمی بین دو دولت همسایه یعنی جمهوری اسلامی ایران و پاکستان، هنوز به بهبود محسوس در عملیات روزمره منجر نشده است.

تجربه جهانی کریدورها نشان می دهد:  هر توافق سیاسی زمانی به تسهیل واقعی تبدیل می شود که به ساز و کار اجرایی مشترک، دستورالعمل های عملیاتی یکپارچه (SOP)، اتصال سیستمی و شاخص های سنجش پذیر عملکرد ترجمه شود. 

1) در کریدور ایران پاکستان، چند مانع هم زمان باعث قفل شدن یا کندی مسیر شده است:

ریسک امنیتی و افزایش هزینه بیمه و عملیات که منجر به کنترل های مضاعف، توقف های طولانی و کاهش قابلیت پیش بینی زمان عبور می شود.

تعدد نهادهای مداخله گر و نبود پنجره واحد واقعی در مرز که فرآیند را به صف های چندمرحله ای و تصمیم گیری های موردی تبدیل می کند.

گلوگاه های اسنادی و تضامین ترانزیتی شامل تفسیرهای ناهمسان از رویه ها، کنترل های تکراری پلمب / توزین / اسکن و اختلافات اسنادی که سبب ایجاد توقف می شود.

محدودیت های مالی و تسویه هزینه های لجستیکی که ریسک همکاری برای طرف های عملیاتی را بالا برده و هزینه های اصطکاک را افزایش می دهد.

ازدحام و ساز و کارهای رفع موانع عملیاتی در بندر کراچی (اسنادی / امنیتی / عملیاتی) که خروج زمینی کانتینرهای ترانزیتی به مقصد ایران را کند و پرهزینه کرده و موج دموراژ / انبارداری را به دنبال دارد.

سو گیری ها در ایجاد توقف کالاهای عبوری و تعارض منافع در حلقه های میانی که می تواند به مقاومت پنهان در برابر عبور یکپارچه و مستقیم منجر شود.

3) مطالبات اجرایی مشخص از وزارت امور خارجه و وزارت راه و شهرسازی (دو کشور)

برای عبور از وضعیت فعلی، پیشنهاد می شود دو وزارتخانه مسئول در تهران و اسلام آباد، به جای تداوم مذاکرات کلی، یک بسته اجرایی زمان دار با خروجی قابل سنجش را دنبال کنند:

1) اقدام فوری برای کانتینرهای متوقف در کراچی (مسئولیت مشترک: وزارت خارجه + وزارت راه)

تشکیل کارگروه مشترک اضطراری «رفع توقف کانتینرهای ایران در کراچی» با اختیار حل پرونده ها و نمایندگان دارای قدرت تصمیم (بندر/ گمرک / سازمان های کنترلی).

تهیه فهرست پرونده محور (شماره کانتینر / لاین / علت انباشت کالا / مدت توقف / هزینه انباشته) و تعیین ضرب الاجل برای تعیین تکلیف.

تعریف محلی راهکار حمل یکسره در خروج زمینی برای محمولات ترانزیتی به ایران (حداقل برای کالاهای کم ریسک) جهت کاهش دموراژ و جلوگیری از تشدید هزینه ها.

2) تبدیل مرز به «نقطه عبور» نه «نقطه توقف» (مسئولیت محوری: وزارت راه)

تدوین و اجرای SOP مشترک مرزی: لیست اسناد، پذیرش پلمب، قواعد توزین، اسکن و حداقل سازی کنترل های تکراری بر پایه مدیریت ریسک.

هم زمان سازی ساعات کار دو سوی مرز و ایجاد پنجره های عملیاتی ویژه در روزهای پیک و تراکم کار عملیاتی (حتی به صورت پایلوت).

ایجاد / تقویت حداقل امکانات عملیاتی: پارکینگ امن ، باسکول کافی ، مسیر مجزای ترانزیت ، نوبت دهی شفاف.

3) کاهش اصطکاک اسنادی با پیش اعلام و اتصال رویه ها (وزارت خارجه برای هماهنگی بین دستگاهی + وزارت راه برای اجرا)

استقرار Pre-Arrival / پیش اعلام اطلاعات محموله و تطبیق مانیفست پیش از ورود به بندر / مرز برای کاهش مشکلات و موانع در صدور اسناد لازم و ضروری

تعریف مسیر سبز ترانزیت برای کالاهای کم ریسک و عبور مبتنی بر ریسک، نه کنترل های فراگیر.

4) شفافیت هزینه ها و پیش بینی پذیری (برای بازگشت اعتماد بازار)

انتشار و الزام به اجرای فهرست رسمی و شفاف هزینه ها در بندر و مرز (THC، انبارداری، جریمه ها، تعرفه خدمات) و ایجاد ساز و کار رسیدگی سریع به اختلافات.

شاخص های سنجش پذیر پیشنهادی (KPI) برای گزارش دهی ماهانه

برای آن که بازار به کریدور اعتماد کند، ضروری است دو طرف شاخص های زیر را پایش و منتشر کنند:

میانگین زمان خروج کانتینر از بندر کراچی تا مرز

میانگین زمان عبور از مرز (ورود / خروج)

درصد محمولات مشمول بازرسی و تعداد کنترل های تکراری حذف شده

تعداد پرونده های تعیین تکلیف شده و مدت زمان رسیدگی به آن ها

میانگین هزینه توقف (دموراژ / انبارداری) در بازه های زمانی مشخص

جمع بندی

کریدور ایران پاکستان، از نظر ژئوپلیتیک و اقتصادی، ظرفیت تبدیل شدن به مسیر مکمل و پایدار را دارد؛ اما تنها در صورتی که از «سطح توافقات کلی» به «سطح عملیات روزمره» منتقل شود. انتظار فعالان حمل و نقل و تجارت، نه صرفا تکرار مواضع حمایتی، بلکه تصمیم های اجرایی مشخص، زمان دار و قابل سنجش است؛ تصمیم هایی که «قطعیت زمانی» و «پیش بینی پذیری هزینه» را به این کریدور بازگردان.

* مدیرعامل شرکت حمل و نقل بین المللی آریا ساربان آسیا