◄ کریدورها در دوران بی ثباتی منطقه ای؛ نبرد بر سر مسیرها، نه صرفا مرزها
نبرد واقعی بر سر جریان کالا است: اگر از زاویه ای ژئواکونومیک نگاه کنیم، رقابت واقعی در منطقه نه بر سر مرزها، بلکه بر سر کسب سهم بیشتر از جریان کالا است.
در دهه های اخیر، معادلات قدرت در جهان بیش از آنکه بر جغرافیای سرزمینی استوار باشد، بر جغرافیای مسیر جریان های تجاری استوار شده است؛ جریان انرژی، کالا، سرمایه و داده.
در این میان، آنچه وزن ژئو اکونومیک کشورها را تعیین می کند نه فقط وسعت سرزمین، بلکه کنترل یا تأثیرگذاری بر تنگه های بین المللی و کریدورهای ترانزیتی است. قرن هاست که منطقه پیرامونی ایران یکی از پیچیده ترین و در عین حال راهبردی ترین گره های حمل و نقل جهان است.
این منطقه محل تلاقی سه حوزه اقتصادی مهم است:
• آسیای مرکزی و اوراسیا
• خاورمیانه و خلیج فارس
• مسیرهای متصل کننده شرق آسیا به اروپا
بدیهی است که هرگونه اختلال در این شبکه، نه یک مسئله محلی، بلکه یک شوک زنجیره ای در مقیاس جهانی ایجاد می کند.
۱. تنگه ها و گذرگاه ها؛ گلوگاه های اقتصاد جهانی: در اقتصاد مدرن، «گلوگاه های حمل و نقل» نقش تعیین کننده دارند.
وقتی یک گذرگاه استراتژیک مثل: تنگه هرمز با محدودیت مواجه می شود، پیامدهای آن شامل موارد زیر است:
• افزایش ناگهانی نرخ حمل دریایی
• رشد هزینه بیمه کشتی ها
• تغییر مسیر اجباری ناوگان ها
• افزایش زمان حمل (Transit Time)
• برهم خوردن برنامه ریزی تولید کارخانه ها
این موضوع صرفا یک مسئله دریایی نیست؛ بلکه به طور مستقیم بر حمل زمینی، ریلی و حتی بازارهای کالایی اثر می گذارد.
۲. ایران؛ گره ژئو لجستیکی اوراسیا: ایران در چهارراه شمال–جنوب و شرق–غرب قرار دارد. از منظر ترانزیتی، سه محور اصلی پیرامون کشور قابل تحلیل است:
الف) کریدور شمال–جنوب (INSTC): اتصال هند به روسیه و اروپا از طریق خلیج فارس، ایران و دریای خزر. مزیت اصلی: کاهش زمان حمل نسبت به مسیر سنتی کانال سوئز.
ب) کریدورهای شرقی–غربی: اتصال چین و آسیای مرکزی به ترکیه وبازارهای جهانی در سایر نقاط کره زمین
ج) کریدورهای جنوبی و مسیرهای انرژی: این مسیرها از طریق تنگه های هرمز و باب المندب، کشورهای جهان را به منابع نفت، گاز و پتروشیمی حتی منابع معدنی و طبیعی متصل می کنند.
هرگونه تغییر در وضعیت گذرگاه های دریایی جنوبی فورا اثرات زیر را دارد:
• جابه جایی بار از دریا به مسیرهای زمینی و ریلی
• افزایش تقاضا برای مسیرهای ترانزیتی ایران
• اهمیت یافتن بنادر جایگزین منطقه ای
بنابراین نقش ایران در مدیریت جریان کالا نه تنها داخلی، بلکه منطقه ای و فرامنطقه ای است.
۳. اهمیت تنوع بخشی به مسیرها؛ اصل طلایی مدیریت ریسک ترانزیت: در جهان امروز، هیچ کریدوری غیرقابل اختلال نیست. به همین دلیل، شرکت های حرفه ای حمل و نقل بین المللی از سه اصل کلیدی استفاده می کنند:
۱. تنوع مسیر : وابستگی به یک گذرگاه خاص یعنی افزایش ریسک عملیاتی.
راهکارهای عملی:
• آماده سازی سناریوهای جایگزین زمینی، ریلی و ترکیبی
• توسعه مسیرهای چندوجهی با پایانه های داخلی و بنادر خشک لجستیکی
• استفاده از بنادر جایگزین برای مدیریت شوک های ناگهانی
۲. انعطاف عملیاتی: انعطاف پذیری یک شرکت ترانزیتی امروز مهم تر از ناوگان آن است.
انعطاف شامل موارد زیر است:
• توان تصمیم گیری لحظه ای
• دسترسی به شبکه بین المللی متعدد
• امکان تغییر مسیر بدون توقف جریان کالا
۳. پیش بینی پذیری: در شرایط عدم قطعیت، مدیران ترانزیت باید رفتار بازار را پیش بینی کنند.
این پیش بینی شامل موارد زیر است:
• نوسان نرخ کرایه های دریایی
• تغییرات بیمه حمل
• ظرفیت پذیری بنادر جایگزین
• احتمال انتقال بار به شبکه زمینی ایران
۴. ایران در مرکز رقابت کریدورها؛ نبرد واقعی بر سر جریان کالا است: اگر از زاویه ای ژئواکونومیک نگاه کنیم، رقابت واقعی در منطقه نه بر سر مرزها، بلکه بر سر کسب سهم بیشتر از جریان کالا است.
در یک جمله: “کسی که مسیر را کنترل می کند، ارزش را کنترل می کند.”
نشانه های این رقابت:
• رشد کریدورهای موازی یا جایگزین پیرامون ایران
• سرمایه گذاری کشورهای منطقه در راه آهن و بنادر
• تلاش بازیگران جهانی برای هدایت مسیرهای جدید در آسیای میانه
• افزایش حساسیت به گذرگاه های استراتژیک خلیج فارس
این رقابت ها عملاً یک پیام روشن دارد: نقش ایران در ترانزیت جهانی به اندازه ای کلیدی است که هر تغییر در ثبات مسیرهای پیرامونی اش بر بازآرایی جریان کالا در منطقه اثر فوری دارد.
۵. فرصت ها برای ایران و مدیران ترانزیت : در شرایط بی ثباتی، برخلاف تصور عمومی، همزمان با تهدیدها فرصت های ارزشمند نیز ایجاد می شود:
الف) افزایش اهمیت مسیرهای زمینی: وقتی مسیرهای دریایی دچار اختلال می شوند، بار به مسیرهای زمینی منتقل می شود. ایران ما مرکز طبیعی این انتقال ژئوپولیتیک و به تعبیری چهار راه تاریخ جهان است.
ب) رشد تقاضا برای حمل و نقل چندوجهی: بارهایی که نمی توانند تنها با کشتی جابه جا شوند، از ترکیب چند مسیر عبور می کنند: کشور ما ایران ظرفیت و استعداد خدادادی انجام عملیات حمل چندوجهی دریایی–جاده ای–ریلی را دارد.
ج) افزایش نقش شرکت های خصوصی حرفه ای: در شرایط پیچیده، در صورت برخورداری از شبکه گسترده و تجربه تخصصی، ارزش بیشتری برای مشتریان بین المللی پیدا می کنند.
د) تبدیل شدن ایران به مسیر مطمئن تر نسبت به برخی کریدورهای دیگر: در دوره های خاص، که برخی کریدورها در منطقه شمالی یا غربی دچار اختلال می شوند.
این موضوع می تواند جریان کالا را به سمت مسیرهای عبوری از ایران هدایت کند.
۶. جمع بندی دیپلماتیک و حرفه ای: پایداری زنجیره تأمین جهانی امروز به پایداری کریدورهای منطقه ای به خصوص در بین کشورهای غرب آسیا یا همان خاورمیانه معروف وابسته است. در این میان، ایران ما نه تنها یک کشور، بلکه یک گره حیاتی در شبکه جهانی جریان کالا است.
راه آینده از مسیرهای زیر می گذرد:
• تقویت زیرساخت های حمل و نقل
• توسعه کریدورهای چندوجهی
• افزایش انعطاف پذیری شبکه ترانزیتی
• همکاری کشورهای منطقه ای برای حفظ ثبات مسیرها و تنگه ها (بدون دخالت قدرت های خارجی)
• مدیریت ریسک و تنوع بخشی مسیر توسط شرکت های حرفه ای لجستیک
در نهایت، چشم انداز ترانزیت منطقه در دوران بی ثباتی با یک اصل روشن هدایت می شود: “هر مسیر که امن تر، سریع تر و پایدارتر باشد، جریان کالا را به سمت خود جذب خواهد کرد.”
*مدیرعامل شرکت حمل و نقل بین المللی آریا ساربان آسیا
