◄ بحران زنجیره سرد در حمل‌ ونقل کشاورزی/از صفر بودن سهم ریل تا کابوس سوخت یخچال‌ ها

در شرایطی که بیش از ۸۰ تا ۸۵ درصد از توان صادرات میوه و تره بار کشور به طور مستقیم بر دوش ناوگان جاده ای سنگینی می کند، زوال تدریجی زنجیره سرد ملی، فرسودگی مزمن کانتینرهای برودتی، غیبت مطلق واگن های یخچالی در شبکه ریلی و معطلی های فرساینده در صفوف سوخت گیری و پایانه های مرزی، زنگ خطری جدی را برای توان رقابت پذیری صادرکنندگان و معیشت رانندگان در آستانه جهش صادرات پاییزه به صدا درآورده است؛ بحرانی چندلایه که عدم حل آن پس از سه دهه هشدار کارشناسی، هم اکنون امنیت سرمایه گذاری در بخش ترانزیت را نشانه رفته است.

کالبدشکافی ۳۰ سال درجا زدن در زیرساخت؛ فشار نامتعارف بر آسفالت در خلأ کامل خطوط ریلی

به گزارش سرویس لجستیک و ترانزیت تین نیوز، صنعت لجستیک کشاورزی کشور دهه هاست که با بحرانی خاموش اما ویرانگر دست وپنجه نرم می کند؛ وضعیتی که در آن فقدان نگاه سیستمی به زنجیره تأمین سرمایشی، ساختار حمل ونقل را در برابر کوچک ترین تکانه های اقلیمی و تجاری آسیب پذیر ساخته است.

بر اساس مستندات و اظهارات صریح رضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی صادرکنندگان محصولات کشاورزی ایران، بیش از ۸۰ تا ۸۵ درصد کل حجم جابه جایی محصولات باغی و زراعی صادراتی کشور ناچاراً از طریق مدهای جاده ای حمل می شود؛ در حالی که از دوران تصدی عیسی کلانتری بر مسند وزارت کشاورزی در سه دهه پیش، نیاز مبرم کشور به تأمین و نوسازی دست کم ۵ هزار دستگاه کانتینر یخچالی استاندارد به صورت مکتوب و کارشناسی به متولیان امر ابلاغ شده بود. با وجود گذشت بیش از ۳۰ سال از آن برآورد تاریخی و گسترش روزافزون مبادلات تجاری با بازارهای پیرامونی از جمله فدراسیون روسیه، کشورهای حوزه قفقاز، عراق و حوزه خلیج فارس، این کمبود انباشته نه تنها جبران نشده، بلکه ناوگان موجود نیز به دلیل استهلاک فوق العاده بالا، فرسودگی ادوات برودتی و عدم واردات تکنولوژی های روز دنیا عملاً وارد مرحله افت راندمان شدید شده است.

فاجعه بارترین لایه این ناترازی لجستیکی آنجا رخ می نماید که در بخش حمل ونقل ریلی کشور، حتی یک دستگاه واگن مسقف یخچالی مجهز و عملیاتی برای جابه جایی بارهای سردخانه ای اختصاص داده نشده است؛ در حالی که ریل در تمامی الگوهای لجستیک سبز و زنجیره های توزیع مدرن دنیا، ستون فقرات ترانزیت انبوه، ایمن، ارزان و حافظ کیفیت بارهای حساس به شمار می رود. در غیاب ریل، شبکه جاده ای ایران ناچار است علاوه بر میوه و تره بار، حامل دارو، فرآورده های بیولوژیک، گوشت و پروتئین و مواد شیمیایی حساس نیز باشد؛ وضعیتی که با ایجاد بار ترافیکی و استهلاکی شدید بر زیرساخت های جاده ای، سبب گسیختگی ناوگان و تحمیل کرایه های سربار به زنجیره تولید تا مصرف گردیده است.

کلاف سردرگم دلالی، مالکان خرد و ریسک میلیاردی خاموشی ترموکینگها در بیابان

چالش های حاکم بر بخش حمل ونقل یخچالی صرفاً به کمبودهای سخت افزاری محدود نمی شود، بلکه نظام مالکیتی فرسوده و غلبه ساختار تک راننده ای و مالکان خودران، بهره وری کل این صنعت را فلج کرده است. در غیاب شرکت های توانمند مقیاس بزرگ (شرکت های کریری بین المللی) که قادر به مدیریت زنجیره ای صدها دستگاه کانتینر تحت یک استاندارد یکپارچه باشند، بخش عمده تریلرهای برودتی در مالکیت اشخاص منفرد یا دفاتر باربری کوچک محلی است؛ پدیده ای که بستر را برای جولان واسطه ها و دلالان بی نام ونشان در پایانه های بار فراهم آورده است.

این شبکه های غیررسمی با ایجاد شکاف قیمت کاذب میان کرایه پرداختی صادرکننده و دریافتی واقعی راننده، هم به انگیزه رانندگان بیابانی آسیب می زنند و هم بهای تمام شده لجستیک را تا سطحی افزایش می دهند که تجار ایرانی توان رقابت قیمتی با صادرکنندگان مجهزی چون ترکیه، مصر یا هند را در بازارهای هدف از دست می دهند.

افزون بر این ناهماهنگی های مالی، ماهیت کالاهای فسادپذیر ایجاب می کند که پایش مداوم دما (Temperature Control) بدون حتی یک لحظه نوسان انجام گیرد؛ اما در واقعیت جاده ای کشور، راننده با موتوری فرسوده (ترموکینگ های مستهلک) در دمای بالای ۵۰ درجه جنوب یا یخبندان های کوهستانی حرکت می کند و وقوع یک نقص مکانیکی جزئی، نبود تسمه، فیلتر یا نشتی گاز مبرد به دلیل نبود دسترسی به قطعات یدکی استاندارد، در کمتر از چند ساعت می تواند تمام ارزش چندمیلیارد تومانی یک محموله کیوی، سیب صادراتی یا میوه های حساس را با افت شدید کیفی یا فساد کامل مواجه کند؛ زیانی سنگین که در ساختار فعلی بیمه ها و قراردادهای نامطمئن باربری، همواره به منازعه میان تاجر، شرکت و راننده ختم می شود.

کابوس گازوئیل و ایستگاه های مشترک سوخت؛ اتلاف طلای زمان در گره های مرزی و گمرکی

یکی از تلخ ترین و در عین حال ساختاری ترین معضلاتی که در گزارش های صنفی بر آن تأکید شده، وضعیت فاجعه بار سوخت رسانی و تلف شدن زمان طلایی در جایگاه های جاده ای و محوطه های مرزی است. در شرایطی که کانتینر یخچالی برای روشن نگه داشتن ژنراتور برودتی خود به طور مداوم نیازمند سوخت پاک و پایدار گازوئیل است، راننده کامیون برودتی حامل بار فوق العاده حساس و فاسدشدنی ناگزیر است ساعت های متمادی در صف های کیلومتری و متراکم گازوئیل در کنار تریلرهای سنگین حامل کلینکر، ماسه، شن و بارهای فله ای متوقف بماند؛ توقف هایی مرگبار که نه تنها سوخت ژنراتور را پیش از رسیدن به مقصد به مخاطره می اندازد، بلکه تعهد زمانی رسیدن به کشتی های کانتینری در بنادر جنوبی یا حرکت کاروان های ترانزیتی در مرزهای خروجی نظیر آستارا، بازرگان یا دوغارون را بر باد می دهد.

الزام صادرکنندگان و رانندگان به تحمل چنین روندی، نتیجه بی توجهی به راهکار روشنی است که سال ها از سوی فعالان حمل ونقل مطالبه شده است: «تأسیس جایگاه های سوخت اختصاصی و سریع برای شرکت های بزرگ کریری و ناوگان یخچالی جهت تفکیک فرآیند سوخت گیری بار فسادپذیر از سایر مدهای باری سنگین».

این فاجعه در گمرکات مرزی نیز با رویه های دست وپاگیر، خرابی مداوم تجهیزات ایکس ری و ممنوعیت های ورود کشنده های خارجی و الزام به ترانشیپمنت دستی تشدید می شود؛ پدیده ای که در حوزه واردات میوه های گرمسیری چون موز از ترکیه به خوبی خود را نشان داده و به دلیل الزام کانتینر خارجی به تخلیه و نبود کانتینر خالی داخلی، بار ساعت ها و گاه روزها در شرایط نامساعد جوی معطل مانده و در نهایت با قیمتی معادل دو تا سه برابر بهای واقعی جهانی وارد سفره مصرف کننده داخلی می شود.

استراتژی نجات در آستانه پیک پاییزه؛ لزوم نوسازی ناوگان، تعاونی های تأمین قطعه و جهش بندری

با ورود به نیمه دوم سال و آغاز فصل برداشت حجم انبوهی از محصولات استراتژیک نظیر سیب درختی، انار، کیوی و مرکبات، عدم اتخاذ راهکارهای عاجل و فوری، خسارتی غیرقابل جبران را بر پیکره بخش خصوصی و تراز تجاری کشور تحمیل خواهد کرد.

برای برون رفت از این بن بست تاریخی، نخستین اولویت بی قیدوشرط، اعطای خطوط اعتباری کم بهره و تسهیلات ارزان قیمت دولتی به شرکت های کریری بزرگ و توسعه گرا به منظور واردات مستقیم و بدون حقوق گمرکی کشنده ها و کانتینرهای یخچالی مدرن و دارای استانداردهای دمایی بین المللی است.

در گام دوم، گسستن وابستگی رانندگان به بازار سیاه قطعات یدکی ضرورتی انکارناپذیر است؛ سیاستی که از طریق تشکیل تعاونی های زنجیره ای تأمین مستقیم قطعات، تایر، مبردهای استاندارد و موتورهای ترموکینگ، امکان توقف ناوگان در تعمیرگاه ها را به حداقل می رساند تا هیچ محموله ملی به خاطر یک قطعه مصرفی ساده هفته ها در گاراژها زمین گیر نشود.

در نهایت، همگرایی کامل سازمان بنادر و دریانوردی، گمرک و راهداری برای ارتقای پس کرانه ها الزامی است؛ بنادر تجاری کشور به ویژه در جنوب و شمال باید بدون فوت وقت به سامانه های تأمین برق متصل (Reefer Plugs) برای کانتینرهای متوقف، سردخانه های موقت استاندارد با ظرفیت بالا و پایانه های اختصاصی مجهز شوند تا با پایان دادن به اتلاف زمان در تشریفات ترخیص، قدرت چانه زنی تجار ایرانی در تالارهای تجاری منطقه احیا شده و امنیت شغلی و اقتصادی رانندگان جان برکف جاده های سردخانه ای تضمین گردد.