◄ چالش‌ های نفس‌ گیر ترانزیت جاده‌ ای

ایران در ادبیات تجارت بین الملل همواره به عنوان «چهارراه لجستیکی اوراسیا» و کانون طلایی تقاطع کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب شناخته می شود؛ مزیتی کم نظیر در جغرافیا و اقتصاد سیاسی که می تواند سالانه میلیاردها دلار درآمد پایدار غیرنفتی و وزن ژئوپلیتیکی بالایی برای کشور به ارمغان آورد. با این حال، ترجمه این مزیت بالقوه روی کاغذ به بازدهی ملموس بر روی آسفالت جاده ها، امروز با دست اندازهای عمیق فنی و ساختاری روبه رو شده است.

به گزارش سرویس لجستیک و ترانزیت تین نیوز، در شرایطی که کشورهای همسایه با نوسازی پرشتاب زیرساخت ها، دیجیتالی سازی گمرکات و دیپلماسی فعال لجستیکی در پی بازتعریف مسیرهای ترانزیتی و کاستن از سهم ترانزیتی ایران هستند، شریان های جاده ای کشور از درون زیر بار هزینه های فزاینده «توقف های نامتعارف مرزی»، «فرسودگی نگران کننده ناوگان سنگین» و «تعارض منافع دستگاه های تصمیم گیر» تحت فشار شدید قرار دارند. تحلیل پیش رو در تین نیوز، با واکاوی داده های میدانی و بازخوانی مطالبات فعالان این زنجیره، ابعاد مختلف این چالش های نفس گیر را بررسی می کند تا مشخص شود چرا پاشنه آشیل حمل ونقل جاده ای، فرصت های طلایی کشور را در میانه رقابت منطقه ای تهدید می کند.

ایستایی های مرزی و اتلاف زمان؛ وقتی بوروکراسی لجستیک را فلج می کند

بررسی داده های زنجیره تأمین و تحلیل جریان ترانزیت حاکی از آن است که میانگین سرعت بازرگانی ناوگان جاده ای در قلمرو کشور به دلیل رسوب کالا و ایستایی های غیرضروری در گمرکات و پایانه های مرزی به شدت افت کرده است. همان طور که فعالان بخش خصوصی و کارشناسان لجستیک جاده ای بارها تأکید کرده اند، فقدان مدیریت واحد مرزی (موضوع ماده ۱۲ قانون ساماندهی مبادلات مرزی) موجب شده تا ناهماهنگی میان بیش از ۱۵ نهاد متولی در مبادی خروجی نظیر آستارا، دوغارون، بازرگان و مهران، زمان انتظار کامیون ها را از چند ساعت به چند روز افزایش دهد. این توقف های طولانی مدت نه تنها بهای تمام شده حمل ونقل به ازای هر تن کیلومتر (Ton-Kilometer) را به طور فزاینده ای بالا می برد، بلکه جذابیت اقتصادی کریدورهای عبوری از ایران را برای صاحبان کالا در مبادی آسیای میانه و خلیج فارس تضعیف می کند.

بحران فرسودگی ناوگان و افت بهره وری؛ تیغ دولبه مصرف انرژی و ایمنی

از منظر متغیرهای فنی و ناوگان، ضریب فرسودگی ناوگان سنگین و کشنده ها به مرحله بحرانی رسیده است. آمارهای رسمی نشان می دهد سن ناوگان ترانزیتی کشور فاصله معناداری با استانداردهای آلایندگی یورو ۵ و یورو ۶ دارد؛ موضوعی که چالش تردد در مسیرهای بین المللی و حاشیه اروپا را دوچندان کرده است.

کارشناسان حمل ونقل بر این باورند که تاخیر در نوسازی ناوگان، عدم تحقق مشوق های ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر، و سیاست های ارزی ناپایدار در ترخیص کشنده های وارداتی، علاوه بر هدررفت گسترده سوخت یارانه ای، قابلیت اطمینان و شاخص عملکرد لجستیک (LPI) کشور را تنزل داده است. در این میان، رقبای منطقه ای با نوسازی شتابان ناوگان و اتصال هوشمند لجستیک، در حال جذب بار و دور زدن مسیرهای سنتی ایران هستند.

راهکارهای سیاستی؛ الزام به پنجره واحد فرامرزی و تسهیل گری چندوجهی

برای بازگشت به ریل جهش ترانزیتی و تحقق اهداف برنامه توسعه ای، ضروری است ساختار حکمرانی ترانزیت از حالت جزیره ای خارج شود. کارشناسان و صاحب نظران اقتصادی حوزه حمل ونقل راهکار برون رفت از این انسداد ساختاری را در سه محور کلیدی می دانند: نخست، استقرار عملیاتی «پنجره واحد تجارت فرامرزی» و یکپارچه سازی سامانه های گمرک، راهداری و مرزبانی؛ دوم، توسعه زیرساخت های فیزیکی پس کرانه ای، ساماندهی پایگاه های نوبت دهی الکترونیک و تیرپارک ها در نوار مرزی؛ و سوم، رفع موانع ثبت سفارش و تسهیل واردات کشنده های استاندارد جهت ارتقای بهره وری عملیاتی. بدون چنین جراحی مدیریتی، مزیت ژئواکونومیک ایران در شاهراه ترانزیتی جهان عملاً در سایه رقابت سنگین کریدورهای جایگزین بی اثر خواهد شد.