◄ از هوش مصنوعی و خودروهای خودران تا حمل و نقل برقی و پهپادها

حمل و نقل در حال ورود به دوره ای است که در آن مرز میان خودرو، نرم افزار، داده، انرژی و زیرساخت بیش از گذشته از میان می رود. هوش مصنوعی، خودروهای متصل و خودران، اینترنت اشیا، سامانه های مدیریت هوشمند ترافیک، حمل و نقل اشتراکی، پلتفرم های دیجیتال، خودروهای برقی، پهپادها و فناوری های نوین لجستیکی، در حال تغییر تعریف سنتی حمل و نقل هستند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای ایران دیگر صرفاً این نیست که «چه فناوری هایی را وارد یا تولید کنیم؟» ؛ مسئله مهم تر آن است که چگونه این فناوری ها را حکمرانی کنیم تا به جای ایجاد مسائل جدید، به حل مشکلات قدیمی حمل و نقل کمک کنند. تجربه جهانی نشان می دهد فناوری به تنهایی الزاماً به حمل و نقل بهتر منجر نمی شود. فناوری زمانی ارزش عمومی ایجاد می کند که در کنار مقررات مناسب، زیرساخت، داده قابل اعتماد، استاندارد، سازوکار نظارت و مدل اقتصادی پایدار قرار گیرد. مجمع بین المللی حمل و نقل نیز بر ضرورت حکمرانی متناسب با تحول فناوری و هماهنگی میان سطوح مختلف دولت در حوزه حمل و نقل هوشمند تأکید کرده است. 

مسئله فقط «فناوری» نیست؛ مسئله «قواعد بازی» است 

ورود فناوری های نوظهور به حمل و نقل، پرسش های حقوقی و حکمرانی تازه ای ایجاد می کند: اگر خودروی خودران تصادف کند، مسئولیت با چه کسی است؟ مالک، سازنده، توسعه دهنده نرم افزار یا ارائه دهنده خدمات؟ اگر الگوریتم هوش مصنوعی مسیر خودروها یا تخصیص ناوگان حمل و نقل عمومی را تعیین کند، چه نهادی بر عملکرد آن نظارت خواهد کرد؟ داده های موقعیت مکانی میلیون ها مسافر و خودرو متعلق به چه کسی است و چگونه باید از آنها حفاظت شود؟ این پرسش ها نشان می دهد قوانین سنتی حمل و نقل، به تنهایی برای مدیریت نسل جدید فناوری کافی نیستند. حتی در تجربه های بین المللی، ورود خودروهای خودکار نیازمند بازتعریف مسئولیت، بیمه، اطلاعات محصول، زیرساخت و رابطه میان انسان و ماشین دانسته شده است. بنابراین حکمرانی فناوری در حمل و نقل باید فراتر از صدور مجوز یا وضع ممنوعیت باشد. دولت باید بتواند میان نوآوری، ایمنی، حقوق شهروندان، رقابت، امنیت داده و منافع عمومی تعادل برقرار کند. 

ایران با چه فناوری هایی روبه روست؟ 

در دهه آینده احتمالاً چند جریان فناوری بیشترین اثر را بر حمل و نقل ایران خواهند داشت. نخست، هوش مصنوعی و تحلیل داده است که می تواند در مدیریت ترافیک، پیش بینی تقاضا، بهینه سازی مسیرها، مدیریت ناوگان، کاهش مصرف سوخت و افزایش ایمنی به کار گرفته شود. دوم، خودروهای متصل و خودران هستند که به تدریج رابطه میان راننده، خودرو و زیرساخت را تغییر خواهند داد. سوم، برقی سازی حمل و نقل است که تنها به واردات یا تولید خودروهای برقی محدود نمی شود و شبکه برق، ایستگاه های شارژ، استانداردها، تعرفه انرژی، بازیافت باتری و مدل های جدید کسب وکار را نیز دربرمی گیرد. چهارم، حمل و نقل به عنوان یک خدمت (MaaS) است؛ مدلی که در آن اطلاعات، پرداخت، مسیریابی و استفاده از شیوه های مختلف حمل و نقل در یک اکوسیستم دیجیتال به هم متصل می شوند. پنجم، اینترنت اشیا، بلاک چین و پهپادها هستند که می توانند لجستیک، رهگیری کالا، مدیریت زنجیره تأمین و حمل آخرین مایل را متحول کنند. پژوهش های ITF نیز از ترکیب هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، خودروهای خودران و فناوری دفترکل توزیع شده به عنوان بخشی از تحول لجستیک و حمل و نقل آینده یاد می کنند. 

مهم ترین چالش ایران؛ پراکندگی حکمرانی

یکی از مهم ترین خطرها برای ایران، برخورد جزیره ای با این فناوری هاست. اگر وزارتخانه ها، شهرداری ها، پلیس، نهادهای تنظیم گر، شرکت های فناوری و دستگاه های مسئول انرژی هر کدام بخشی از فناوری را جداگانه مدیریت کنند، نتیجه می تواند مجموعه ای از مقررات متناقض و تصمیم های کوتاه مدت باشد. حمل و نقل هوشمند ذاتاً بین بخشی است. خودرو برقی به انرژی وابسته است؛ خودروی خودران به داده، ارتباطات و استاندارد نیاز دارد؛ حمل و نقل اشتراکی با اقتصاد شهری و حقوق کار ارتباط پیدا می کند و لجستیک هوشمند به تجارت، گمرک و زیرساخت دیجیتال متصل است. بنابراین ایران به یک چارچوب حکمرانی یکپارچه فناوری حمل و نقل نیاز دارد؛ چارچوبی که وظایف دستگاه ها، مسئولیت بازیگران، استانداردهای فنی، قواعد داده و شیوه نظارت را مشخص کند. 

از «ممنوعیت» به «تنظیم گری مبتنی بر ریسک» 

یکی از الزامات مهم، تغییر نگاه سیاست گذار از «اجازه یا ممنوعیت» به تنظیم گری مبتنی بر ریسک است. همه فناوری ها به یک اندازه خطرناک یا حساس نیستند. یک سامانه هوشمند پارکینگ را نمی توان با خودروی خودران یا سامانه هوش مصنوعی کنترل کننده ترافیک در یک سطح تنظیم کرد. در فناوری های کم ریسک، مقررات باید سبک تر و امکان نوآوری بیشتر باشد؛ اما در حوزه هایی مانند خودروهای خودران، مدیریت ترافیک، داده های حساس و سامانه های ایمنی، استاندارد و نظارت باید سخت گیرانه تر باشد. توصیه های جدید ITF نیز بر ارزیابی ریسک، شفافیت، قابلیت حسابرسی و انسان محور بودن سامانه های هوش مصنوعی در حمل و نقل تأکید دارد. در این میان، سندباکس های تنظیم گری می توانند ابزار مهمی برای ایران باشند؛ یعنی فناوری جدید پیش از ورود گسترده به بازار، در محیطی کنترل شده و با قواعد موقت آزمایش شود و نتایج آن مبنای تنظیم مقررات نهایی قرار گیرد. 

داده؛ نفت جدید حمل و نقل 

در حمل و نقل آینده، داده یکی از مهم ترین دارایی های راهبردی خواهد بود. اطلاعات مربوط به مسیرها، تقاضا، تصادفات، مصرف انرژی، وضعیت جاده ها و رفتار کاربران می تواند کیفیت تصمیم گیری را متحول کند. اما مسئله فقط جمع آوری داده نیست؛ مالکیت، دسترسی، اشتراک گذاری، امنیت و حریم خصوصی داده نیز باید تعیین تکلیف شود. اگر داده های حمل و نقل در سامانه های متعدد و غیرقابل اتصال باقی بمانند، هوشمندسازی به مجموعه ای از جزایر دیجیتال تبدیل خواهد شد. در مقابل، چارچوب مناسب اشتراک گذاری داده می تواند حمل و نقل عمومی، خدمات دیجیتال و مدیریت شهری را به یک اکوسیستم یکپارچه تبدیل کند. ITF نیز بر ضرورت اشتراک داده برای خدمات یکپارچه، همراه با حفاظت از اطلاعات مسافران، تأکید کرده است. 

حکمرانی درست؛ یک سیاست اقتصادی هم هست 

اهمیت این موضوع تنها به ایمنی و فناوری محدود نمی شود. حمل و نقل یکی از زیرساخت های اصلی اقتصاد ایران است. کاهش زمان سفر، کاهش مصرف سوخت، افزایش بهره وری ناوگان، کاهش هزینه لجستیک و بهبود اتصال شهرها و بنادر، مستقیماً بر رشد اقتصادی اثر می گذارد. از سوی دیگر، حکمرانی مناسب می تواند زمینه شکل گیری بازارهای جدید برای شرکت های دانش بنیان ایرانی را فراهم کند؛ از تولید حسگر و نرم افزار گرفته تا سامانه های مدیریت ناوگان، باتری، تجهیزات شارژ، هوش مصنوعی و خدمات لجستیکی. بنابراین تنظیم گری نباید مانعی در برابر بازار باشد؛ بلکه باید زیرساخت شکل گیری بازارهای جدید باشد. 

نسخه ایران برای دهه آینده چیست؟ 

نخستین ضرورت، تدوین یک نقشه راه ملی حکمرانی فناوری در حمل و نقل با افق حداقل یک دهه است. دوم، ایجاد سازوکار هماهنگ میان نهادهای مسئول حمل و نقل، فناوری، انرژی، ارتباطات، شهرسازی و مدیریت شهری است. سوم، تدوین قواعد روشن درباره داده، هوش مصنوعی، مسئولیت حقوقی خودروهای خودران، بیمه، امنیت سایبری و پلتفرم های حمل و نقل. چهارم، ایجاد سندباکس های تخصصی و امکان اجرای پروژه های آزمایشی در شهرها و مسیرهای منتخب است. پنجم، سرمایه گذاری همزمان در زیرساخت فیزیکی و دیجیتال است؛ زیرا حمل و نقل هوشمند بدون شبکه ارتباطی، داده استاندارد، سنسور، نقشه دقیق و زیرساخت انرژی قابل اتکا شکل نمی گیرد. و در نهایت، مقررات باید پایدار، قابل پیش بینی و قابل بازنگری باشند. فناوری ثابت نمی ماند و قانونی که امروز مناسب است ممکن است چند سال بعد مانع نوآوری شود. 

آینده حمل و نقل را فقط خودروها نمی سازند 

ایران در دهه آینده با انتخابی مهم مواجه است: می تواند منتظر بماند تا فناوری های جدید وارد شوند و سپس برای آنها مقررات وضع کند؛ یا از همین امروز قواعد ورود، توسعه و استفاده از آنها را طراحی کند. مسئله اصلی آینده حمل و نقل، صرفاً کمبود خودرو، جاده یا ناوگان نیست؛ مسئله توانایی حکمرانی بر یک اکوسیستم پیچیده و داده محور است. اگر حکمرانی فناوری درست طراحی شود، هوش مصنوعی می تواند بخشی از معضل ترافیک را حل کند، برقی سازی به کاهش هزینه انرژی کمک کند، داده بهره وری لجستیک را افزایش دهد و فناوری های خودران و متصل ایمنی را ارتقا دهند. اما اگر فناوری بدون حکمرانی پیش برود، ممکن است مشکلاتی تازه در حوزه حریم خصوصی، انحصار، امنیت، مسئولیت حقوقی و نابرابری ایجاد کند. از این منظر، حکمرانی فناوری های نوظهور در حمل و نقل نه یک موضوع فرعی، بلکه یکی از کلیدی ترین سیاست های توسعه ایران در دهه آینده است؛ سیاستی که می تواند تعیین کند فناوری در خدمت حل مسائل حمل و نقل قرار گیرد یا خود به مسئله ای تازه برای کشور تبدیل شود. 

 * محمد مهدی میرزایی؛ پژوهشگر حقوق عامه