کریدور چین–تاجیکستان–ازبکستان در مسیر ایران و اروپا؛ از ایده تا عملیات آزمایشی

به گزارش تین نیوز به نقل از پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، کریدور حمل ونقل چین–تاجیکستان–ازبکستان که در چشم انداز گسترده تر خود می تواند از ترکمنستان، ایران و ترکیه به اروپا متصل شود، در سال های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ از مرحله ایده و مذاکرات اولیه عبور کرده و وارد مرحله اجرای آزمایشی و توسعه زیرساخت های مورد نیاز شده است؛ مسیری که هدف اصلی آن ایجاد یک مسیر جایگزین برای انتقال کالا از چین به آسیای مرکزی و سپس بازارهای غربی است.

بر اساس گزارش سفارت جمهوری اسلامی ایران در دوشنبه، تاجیکستان و ازبکستان اجرای آزمایشی یک کریدور چندوجهی در مسیر چین–تاجیکستان–ازبکستان–ترکمنستان–ایران–ترکیه–اروپا را در دستور کار قرار داده اند. در چارچوب این طرح، یک کاروان ۱۰ دستگاه کامیون باری از ازبکستان از طریق تاجیکستان به سمت چین حرکت خواهد کرد و صدور الکترونیکی مجوزهای حمل ونقل نیز در این فرآیند پیش بینی شده است.

این کریدور نخستین بار در سال ۲۰۲۲ در دوشنبه مطرح شد و از آن زمان توسعه گذرگاه های مرزی، ایجاد مراکز لجستیکی و تسهیل فرآیندهای گمرکی در دستور کار قرار گرفته است. از جمله، افزایش ظرفیت گذرگاه جرتپه–سرزم در مرز تاجیکستان و ازبکستان و ایجاد یک مرکز لجستیکی با ظرفیت مدیریت حداکثر ۱۰۰ کامیون در روز از جمله برنامه های اعلام شده برای تقویت این مسیر است.

کریدوری که قرار است چین را به ایران و اروپا متصل کند

اهمیت این مسیر صرفاً به انتقال کالا میان چین، تاجیکستان و ازبکستان محدود نیست. در طراحی گسترده تر، کریدور می تواند از خاک ازبکستان به ترکمنستان و سپس ایران، ترکیه و اروپا امتداد پیدا کند و از این طریق، کشورهای آسیای مرکزی محصور در خشکی را به بازارهای بزرگ منطقه ای و اروپایی متصل کند.

بر همین اساس، این کریدور بخشی از روند گسترده تر تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیتی آسیای مرکزی محسوب می شود. برای تاجیکستان، ایجاد مسیرهای جدید به سمت چین و ازبکستان می تواند وابستگی به مسیرهای محدود موجود را کاهش دهد و درآمدهای ناشی از ترانزیت، خدمات لجستیکی و فعالیت های گمرکی را افزایش دهد. توسعه جاده ها، پایانه های مرزی، انبارها و مراکز لجستیکی نیز می تواند زمینه ساز سرمایه گذاری و فعالیت های اقتصادی جدید در مناطق پیرامون این مسیر باشد.

در این میان، ازبکستان نیز در تلاش است جایگاه خود را به عنوان یک هاب حمل ونقل زمینی در آسیای مرکزی تقویت کند. این کشور در سپتامبر ۲۰۲۶ پروتکلی را با چین برای اصلاح توافق مربوط به توسعه حمل ونقل جاده ای بین المللی امضا کرد؛ توافقی که افزایش جریان های حمل ونقل، بهبود ارتباطات لجستیکی و ایجاد شرایط مطلوب تر برای شرکت های حمل ونقل دو کشور را دنبال می کند.

مسیر پیشنهادی در بخش شرقی از چین و از طریق گذرگاه کولما–قره سو وارد تاجیکستان می شود و سپس از مسیرهایی در شبکه جاده ای پامیر به دوشنبه و مرزهای ازبکستان می رسد. یکی از مسیرهای مورد توجه برای اتصال به ازبکستان نیز محور دوشنبه–عینی–پنجکنت–جرتپه–سمرقند است. در ادامه، مسیر می تواند به ترکمنستان، ایران، ترکیه و اروپا امتداد یابد.

با این حال، باید توجه داشت که این کریدور در وضعیت فعلی یک خط ریلی مستقیم میان چین، تاجیکستان و ازبکستان نیست. اتصال مستقیم ریلی چین و تاجیکستان وجود ندارد و به دلیل جغرافیای کوهستانی و هزینه بالای احداث زیرساخت، بخش اصلی ارتباط فعلی بر حمل ونقل جاده ای استوار است. در نتیجه، در کوتاه مدت باید این مسیر را یک کریدور جاده ای و چندوجهی در حال توسعه دانست.

زیرساخت و گلوگاه های مسیر

یکی از مهم ترین نقاط این کریدور، گذرگاه کولما–قره سو در مرز چین و تاجیکستان است؛ گذرگاهی که به دلیل ارتفاع زیاد، شرایط جوی، شیب مسیر و محدودیت ظرفیت جاده ای، از گلوگاه های اصلی عملیات ترانزیتی به شمار می رود. محور دوشنبه–کولما نیز از جمله شریان های مهم تاجیکستان برای اتصال به چین است و بازسازی برخی بخش های آن در دستور کار قرار گرفته است.

در سمت تاجیکستان و ازبکستان نیز توسعه گذرگاه جرتپه–سرزم اهمیت ویژه ای دارد. افزایش ظرفیت این گذرگاه، ایجاد مرکز لجستیکی و حرکت به سمت الکترونیکی شدن مجوزهای حمل ونقل از اقداماتی است که با هدف کاهش زمان توقف کامیون ها و تسهیل عبور کالا دنبال می شود.

گزارش همچنین پنج گلوگاه اصلی مسیر را شامل ظرفیت و کیفیت جاده کولما–دوشنبه، ظرفیت گذرگاه های چین–تاجیکستان و تاجیکستان–ازبکستان، هماهنگی گمرکی و اسناد حمل، زیرساخت های لجستیکی و در نهایت قابلیت اتصال منظم مسیر به ترکمنستان، ایران و ترکیه برمی شمارد.

در کنار زیرساخت سخت، بخش مهمی از پروژه به زیرساخت های نرم و دیجیتال مربوط است. تاجیکستان و ازبکستان در مسیر توسعه مجوزهای الکترونیکی حمل ونقل و استفاده از سامانه های دیجیتال گمرکی حرکت کرده اند. بر اساس گزارش، تاجیکستان در مارس ۲۰۲۶ سامانه ملی eTIR را راه اندازی کرد و در ژوئیه همان سال نخستین عملیات eTIR گمرک ازبکستان با محموله ای از تاجیکستان انجام شد. این تحول می تواند زمینه شکل گیری یک کریدور ترانزیتی دیجیتال میان دو کشور را فراهم کند.

عبور از مرحله ایده به پایلوت؛ فرصت ایران در مسیر جدید

مهم ترین تحول اخیر در این پروژه، عبور آن از مرحله مطالعات و توافقات کلی به مرحله آزمایش عملیاتی است. در دسامبر ۲۰۲۵ موضوع حمل آزمایشی چین–تاجیکستان–ازبکستان در مذاکرات دو کشور پیگیری شد و در ژانویه ۲۰۲۶ اجرای آزمایشی کریدور گسترده تر چین–تاجیکستان–ازبکستان–ترکمنستان–ایران–ترکیه–اروپا وارد مرحله عملی شد. بر اساس برنامه اعلام شده، کاروان ۱۰ کامیونی از ازبکستان از طریق تاجیکستان به چین حرکت می کند.

این مرحله آزمایشی از آن جهت اهمیت دارد که امکان سنجش واقعی زمان حمل، زمان توقف در مرزها، هزینه حمل، فرآیندهای گمرکی و مشکلات زیرساختی را فراهم می کند. در این گزارش تأکید شده است که هنوز نباید این مسیر را یک کریدور تثبیت شده با جریان حجیم و منظم کالا دانست؛ بلکه پروژه در حال حرکت از مرحله توافق و طراحی به سمت پایلوت و عملیاتی شدن است.

در این چارچوب، ایران در بخش غربی این شبکه جایگاه مهمی دارد. در صورت عملیاتی شدن اتصال از ازبکستان به ترکمنستان و سپس ایران، ترکیه و اروپا، این کشور می تواند در امتداد یکی از مسیرهای جایگزین شرق آسیا به بازارهای غربی قرار گیرد. ارزش این مسیر برای ایران نیز به میزان اتصال واقعی آن به شبکه های حمل ونقل کشور، ظرفیت زیرساخت های مرزی و ترانزیتی و امکان ارائه خدمات رقابتی بستگی خواهد داشت.

با وجود این ظرفیت ها، موفقیت کریدور به رفع مجموعه ای از چالش ها وابسته است؛ از جمله شرایط کوهستانی تاجیکستان، ظرفیت جاده ها و پایانه های مرزی، هماهنگی گمرکی میان کشورهای مسیر، زمان انتظار در مرزها، هماهنگی تعرفه ها و اسناد حمل و همچنین وابستگی بخش غربی مسیر به ظرفیت زیرساختی ترکمنستان، ایران و ترکیه.

از این منظر، کریدور چین–تاجیکستان–ازبکستان را باید نه یک پروژه منفرد، بلکه شبکه ای در حال شکل گیری دانست که در کوتاه مدت بر حمل ونقل جاده ای و چندوجهی متکی است و در میان مدت می تواند با سایر مسیرهای منطقه ای از جمله راه آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان پیوند بخورد. نقطه قوت اصلی این شبکه، ایجاد مسیر جدید میان چین و آسیای مرکزی و امکان امتداد آن به غرب آسیا و اروپا است و مهم ترین چالش آن نیز فراهم کردن زیرساخت، ظرفیت مرزی و هماهنگی گمرکی لازم برای تبدیل یک مسیر آزمایشی به یک کریدور تجاری منظم و رقابت پذیر خواهد بود.