◄ تبادل داده های ریلی با کشورهای همسایه؛ حلقه مفقوده بهره وری در سرخس و اینچه برون

در پی تلاش های آمریکا و رسانه های غربی برای کاشتن انگاره هایی در اذهان عمومی همچون فلج کردن اقتصاد ایران، گرانی و نابودی نظام از طریق فشارهای ناشی از تحریم های حمل و نقل و محاصره دریایی، در می یابیم دشمن برای رسیدن به اهداف خود در قبال ایران بیش از آنکه راه حل صرف نظامی را پیش روی خود قرار دهد، مسئله اقتصاد و امنیت غذایی کشور را نشانه گرفته است.

در شرایطی که از زمان جنگ تحمیلی سوم تحریم های اقتصادی علیه کشورمان تشدید شده و محاصره دریایی از سوی آمریکا اعمال شده است، واردات انواع نیازهای بار و کالا از طریق دریا دچار مشکل گردیده است. در چنین شرایطی ایران باید در قبال حمل و نقل زمینی از طریق مرزهای شمال و شمال شرق کشور نگاه استراتژیک و راهبردی تری را اتخاذ کند.

از راهکارهای ایمن و مطمئن برای واردات کالاهای اساسی به کشور، استفاده از مسیرهای ریلی سرخس و اینچه برون است. این مسیرها به جهت موقعیت مناسب جفرافیایی شان، دسترسی های مناسبی را برای شبکه حمل و نقل ایران به منظور اتصال به کشورهای آسیای میانه، روسیه و چین ایجاد کرده اند. حال با توجه به شرایط فعلی و وجود ریسک های امنیتی و اقتصادی ناشی از وضعیت جنگی، راه آهن ایران باید بیشترین بهره وری ممکن جهت ترانزیت و واردات بار را در این دو مسیر اعمال کند. این اقدام می تواند با هماهنگی تمامی دستگاه های ذی ربط برای مدیریت صحیح خطوط ریلی جهت افزایش ترافیک آن و همچنین افزایش سرعت انتقال در ترانزیت و واردات کالا از طریق سرخس و اینچه برون رقم بخورد. یکی از عوامل بروز این امر، انتقال بی دردسر داده های عملیاتی مرتبط با حمل کالاهای ریل پایه در راستای هماهنگی های بین المللی ایران با سایر کشورها است.

تا پایان مردادماه ۱۴۰۵، عمده کالاهای وارداتی که از طریق این دو مرز ریلی وارد کشور شده به ترتیب از سوی کشورهای چین، قزاقستان، ترکمنستان و روسیه بوده است. همچنین عمده کالاهای ترانزیتی ورودی از دو مرز سرخس و اینچه برون از مبدا روسیه و چین بوده و اکثر کالاهای ترانزیتی خروجی از این دو مرز به مقصد قزاقستان و روسیه بوده است. این آمارها نشان دهنده وابستگی بالای ایران و کشورهای مذکور برای تجارت بین المللی می باشد.

در ۱۷ سپتامبر و در جریان نشست فعال سازی همکاری اقتصادی میان اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و سازمان همکاری شانگهای (SCO) در چین، ایگور مورگولوف سفیر روسیه در چین پیشنهاد همگام سازی کریدورهای بین المللی EAEU و SCO را ارائه داد. مورگولوف به اتصال زیرساخت های اطلاعاتی، حرکت به سمت استانداردهای مشترک اسناد الکترونیکی، تبادل داده های حمل و نقل و ایجاد پلتفرم های دیجیتال مشترک به عنوان ۴ محور اصلی این پیشنهاد اشاره کرد. اهمیت این پیشنهاد روسیه در ایجاد یک نظام واحد جهت رسیدن به کریدور دیجیتال و گذر از کریدور فیزیکی برای افزایش بهره وری است. مطابق این محورهای پیشنهادی میزان تناژ و نوع بار، مالک کالا و واگن، مبدا و مقصد سیر واگن، مشخصات شناسه و نوع واگن های باری، موقعیت مکانی وضعیت عملیاتی واگن از طریق سامانه های انتقال داده ثبت شده و کشورهای فعال در این محورها امکان دسترسی آنلاین و فوری جهت رصد و ثبت اطلاعات حمل و نقل و داده های عملیاتی خود در این شبکه واحد را خواهند داشت.

این موضوع یک پیشنهاد دور از دسترس نیست چرا که در حال حاضر همه کشورهای اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیا عضو شورای حمل و نقل ریلی CIS (شورای راه آهن کشورهای پسا شوروی) نیز هستند و مطابق پروتکل های این شورا، همه کشورهای عضو ملزم به اشتراک گذاری داده های عملیاتی مرتبط با حمل و نقل خود در مرکز محاسبات این شورا هستند. این مورد به معنای اشتراک واحد کشورهای EAEU در انتقال داده های دیجیتال است و روسیه قصد دارد که دیگر کشورهای درون سازمان همکاری شانگهای نظیر چین و هند را طی قراردادی وارد این فرآیند کند.

راه آهن ایران در سال ۱۴۰۴ و در جریان اجلاس و نمایشگاه ریلی ۱۵۲۰، تفاهم نامه ای دوجانبه را با راه آهن روسیه به امضا رسانید که به موجب آن تبادل الکتریکی دوجانبه داده های مربوط به موقعیت مکانی و وضعیت ناوگان ریلی دو کشور در تجارت های میان دولتی برقرار شود. در حال حاضر شرایط جنگی و موارد ساختاری تا کنون مانع از اجرا و تحقق این تفاهم نامه شده است. با توجه به موقعیت سیاسی و حقوقی فوق العاده ایران در سازمان های بین المللی نظیر عضویت در سازمان همکاری شانگهای، عضویت ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و عضویت وابسته راه آهن ایران در شورای حمل و نقل ریلی CIS، کشورمان از منظر توافقات خارجی و الزامات حقوقی مشکلی برای همگام سازی دیتاهای ریلی مشترک در این پلتفرم نخواهد داشت، اما از موانع بزرگ پیش روی راه آهن ایران بروکراسی های داخلی و عدم توازن نقش ساختارهای مختلف حاکمیتی در جهت پیشبرد منافع بین المللی در حوزه حمل و نقل ریلی است و همین امر موجب شده که نه تنها تفاهم تبادل داده الکتریکی دوجانبه با روسیه اجرایی نشود بلکه امکان سیر واگن های ایرانی به کشورهای حوزه CIS و امکان اشتراک داده با این کشورها از ایران سلب شود.

همه این موارد در شرایطی است که راه آهن ایران مطابق آئین نامه اجرایی بند «پ» ماده ۵۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت، مکلف شده است به منظور مدیریت یکپارچه و هوشمند ترافیک و سیر و حرکت برای هماهنگ سازی اسناد و بارنامه های حمل و نقل، با کشورهای همسایه اتصال سامانه ای ایجاد کند و نسبت به رفع موانع مبادله واگن ها در نقاط مرزی اقدام نماید.

با وجود شرایط جنگی که بر نقاط مختلف کشور سایه انداخته است، در صورتی که ایران بخواهد ترانزیت و واردات کالای اساسی از مبادی ریلی سرخس و اینچه برون با حداکثر ظرفیت، هزینه کم تر و با بهره وری بالا جریان داشته باشد باید موانع داخلی جهت ورود و سیر مستقیم واگن های ایرانی به شبکه ریلی کشورهای مشترک المنافع CIS را مرتفع کرده که این امر جز با هماهنگی ارکان مختلف کشوری در دولت، وزارت راه، راه آهن ج.ا.ا و شرکت های حمل و نقل میسر نخواهد گشت. در صورت رفع مشکلات مذکور داخلی، ایران نه تنها برای سیر در شبکه ریلی روسیه و CIS قادر به اشتراک گذاری داده های عملیاتی حمل و نقل خواهد بود بلکه در آینده و مطابق پیشنهاد سفیر روسیه می تواند فرآیند دیجیتال سازی و افزایش بهره وری ریلی اش را با اتصال به سامانه های ترکیبی سازمان های EAEU و SCO تسریع بخشد، که در صورت وقوع این امر موجبات اشتراک داده های ریلی با چین نیز به عنوان کشور مرجع واردات کالا از مرزهای شمال و شمال شرق فراهم می گردد.

* صادق حسینی کارشناس ریلی