◄ چرا جاده در روزهای جنگ، مهمترین ابزار تاب آوری اقتصاد است؟
در شرایط جنگ و تنشهای منطقهای، حملونقل جادهای به مهمترین ابزار حفظ تاب آوری اقتصادی ایران تبدیل میشود؛ بخشی که هم در ترانزیت کالا و هم در تأمین اقلام حیاتی، نقش محوری دارد و طبق داده های رسمی، سهمی ۸۷ تا ۸۸ درصدی در ترانزیت زمینی کشور ایفا می کند.
در شرایطی که اقتصاد ایران با فشار همزمان نااطمینانی امنیتی، اختلالات منطقهای، محدودیتهای لجستیکی و حساسیت زنجیره تأمین روبهرو است، حملونقل جادهای بیش از هر زمان دیگری به عنوان ستون فقرات جابهجایی کالا و مسافر نقشآفرینی میکند. این بخش، به دلیل پوشش گسترده جغرافیایی، انعطاف عملیاتی بالا و امکان دسترسی مستقیم به شهرها، بنادر، پایانهها، مراکز تولید و بازار مصرف، مهمترین ابزار پشتیبان تابآوری اقتصادی کشور در دوره بحران به شمار میرود.
به گزارش تین نیوز، اگرچه رقم رسمی و تفکیکیِ سهم حملونقل جادهای از تولید ناخالص داخلی (GDP) در منابع عمومیِ قابل دسترس بهصورت روشن و یکپارچه منتشر نشده، اما شاخصهای موجود نشان میدهد وزن این بخش در ترانزیت، توزیع کالا و پایداری زنجیره تأمین بسیار بالاست. بر اساس دادههای رسمی منتشرشده، ترانزیت جادهای ایران در سال ۱۴۰۳ با رشد ۲۰ درصدی به حدود ۱۷.۵ میلیون تن رسید و در مجموع ترانزیت زمینیِ کشور، سهم جاده حدود ۸۷ تا ۸۸ درصد برآورد شده است؛ رقمی که نشاندهنده وابستگی سنگین شبکه حملونقل کشور به جاده است.
چرا جاده در جنگ و بحران مهمتر میشود؟
کارشناسان حملونقل معتقدند در شرایط جنگی یا شبهبحران، منطق لجستیک از «کارایی صرف» به «تابآوری و دسترسپذیری» تغییر میکند . در چنین وضعی، حملونقل جادهای چند مزیت کلیدی دارد:
- انعطافپذیری مسیر : کامیون و ناوگان جادهای میتواند با تغییر مسیر، دورزدن گلوگاهها و استفاده از شبکه راههای جایگزین، جریان کالا را حفظ کند.
- دسترسی مستقیم به نقاط پراکنده : برخلاف ریل و دریا که به زیرساختهای متمرکز متکیاند، جاده به مراکز توزیع شهری، روستایی و مرزی دسترسی مستقیم دارد.
- پشتیبانی از کالاهای حیاتی : تأمین آرد، دارو، سوخت، مواد غذایی، نهادههای دامی و اقلام امدادی در بحران، بیش از هر چیز به حملونقل جادهای متکی است.
- پاسخ سریع به شوکها : در بحران، سرعتِ بسیج ناوگان و انتقال محمولههای ضروری، مزیتی تعیینکننده است.
به همین دلیل، در بسیاری از کشورها در زمان بحران، جاده به «شبکه پشتیبان ملی» تبدیل میشود؛ شبکهای که نهفقط برای جابهجایی کالا، بلکه برای تداوم زندگی روزمره، حفظ بازار و جلوگیری از شوک قیمتی حیاتی است.
نقش جاده در اقتصاد؛ فراتر از حمل بار
اهمیت حملونقل جادهای فقط به جابهجایی کالا محدود نمیشود. این بخش در سه لایه به اقتصاد کمک میکند:
۱) پایداری عرضه
در شرایط تنش، هر وقفهای در حملونقل میتواند به کمبود موضعی کالا ، رشد هزینه توزیع و افزایش قیمتها منجر شود. جاده در اینجا نقش ضربهگیر دارد.
۲) حفظ پیوند تولید و بازار
بخش بزرگی از واحدهای تولیدی، انبارها، پایانهها و مراکز پخش در ایران به شبکه جادهای وصلاند. اگر این شبکه مختل شود، حتی تولیدکنندهای که موجودی دارد هم نمیتواند کالا را به بازار برساند.
۳) تابآوری مناطق دورافتاده
در استانهای مرزی و مناطق کمترتوسعهیافته، جاده تنها راه مطمئن اتصال به بازار و خدمات لجستیکی است. در جنگ و بحران، همین ویژگی اهمیت آن را دوچندان میکند.
چالشهای اصلی حملونقل جادهای در شرایط جنگی
با وجود نقش حیاتی، این بخش با چند ریسک جدی مواجه است:
- افزایش هزینه سوخت و نگهداشت ناوگان
- فرسودگی خودروهای سنگین
- ریسک امنیتی در مسیرهای حساس
- اختلال در مرزها و پایانهها
- فشار بر رانندگان و کمبود نیروی انسانی
- افزایش هزینه بیمه و ریسک عملیاتی
- گلوگاههای ترافیکی و تأخیر در توزیع
به باور کارشناسان، اگر سیاستگذار نتواند این ریسکها را مدیریت کند، حملونقل جادهای از «مزیت تابآوری» به «نقطه آسیبپذیری» تبدیل میشود؛ یعنی دقیقاً همان بخشی که باید بحران را مهار کند، خود در معرض اختلال قرار میگیرد.
جمعبندی کارشناسی
جمعبندی تحلیل این است که حملونقل جادهای در اقتصاد ایران، بهویژه در شرایط جنگ و بحران، فقط یک بخش خدماتی نیست؛ بلکه زیرساخت امنیت اقتصادی است .
رشد ۲۰ درصدی ترانزیت جادهای و سهم بسیار بالای آن در ترانزیت زمینی نشان میدهد هر برنامه پایداری اقتصادی، باید بر سه محور متمرکز باشد:
- حفظ امنیت و پایداری کریدورهای جادهای
- تأمین سوخت، قطعه و پشتیبانی ناوگان
- حمایت از رانندگان، شرکتهای حملونقل و مراکز لجستیکی
به بیان دقیقتر، در شرایط جنگی، جاده فقط مسیر عبور کامیونها نیست؛ مسیر عبور اقتصاد ملی است.
