◄ تعبیر عقل منفصل برای مرکز تحقیقات راه‌ آهن از مرحوم دکتر دادمان

مرحوم دکتر رحمان دادمان، مدیرعامل اسبق راه آهن، مرکز تحقیقات را «عقل منفصل» راه آهن می دانست؛ تعبیری فلسفی که بر نقش این نهاد به عنوان مغز متفکر مستقل و مرجع تصمیم گیری مبتنی بر دانش تاکید داشت تا مانع تصمیمات جزیره ای، سست و غیرکارشناسی شود (تین 257527 و 177507)، این نگاه، امروز در تجربه مراکز تحقیقاتی پیشرو جهان به خوبی قابل مشاهده است.

• سازمان امور اداری و استخدامی در تیر ماه 1356 گزارشی در 82 صفحه از وضعیت راه آهن تهیه نمود که در بخش اول، به مشکلات ساختاری و مدیریتی از جمله خرید توربوترن اشاره شده و در پایان پیشنهاداتی برای بهبود راه آهن ارائه داده است(تین 321454). بخشی از گزارش مذکور در این زمینه (ص 70): در بودجه راه آهن اعتباری برای تحقیقات پیش بینی نشده و به همین مناسبت تصمیمات در تاریکی و بدون دسترسی به اطلاعات و آمارهای صحیح صورت گرفته و مطابق مصالح و منافع سازمانی و ملی نیست.

تجربه های جهانی، سه الگوی متفاوت:

1) مرکز تحقیقات فنی راه آهن ژاپن (RTRI، تین 96749) یک بنیاد مستقل است که مأموریتش انجام تحقیقات تا سطح بنیادین، تدوین استانداردهای فنی و پیشگامی جهانی است. چشم انداز آن «توسعه فناوری های نوآورانه برای ارتقای حمل و نقل ریلی به گونه ای که راه آهن به ایجاد جامعه ای شادتر کمک کند» تعریف شده است. RTRI سه ماموریت اصلی برای خود تعریف کرده: تشدید فعالیت های تحقیق و توسعه برای بهبود 

ایمنی، فناوری و عملیات راه آهن؛ توسعه تخصص حرفه ای در تمام جنبه های ریلی به عنوان یک نهاد مستقل و بی طرف؛ و پیشگامی در فناوری های پیشرفته برای راه آهن ژاپن و تبدیل شدن به رهبر جهانی.

2) مؤسسه تحقیقات راه آهن کره (KRRI): یک موسسه تحقیقاتی دولتی با تمرکز بر توسعه فناوری های کاربردی و تجاری سازی است. این مؤسسه از سال ۱۹۹۶ فعالیت خود را آغاز کرده و مأموریت آن توسعه توانمندی های فناوری لازم برای راه آهن و ارتقای نوآوری فناورانه برای هم ترازی صنعت ریلی کره با اقتصادهای پیشرو است. KRRI بر تحقیق و توسعه در زمینه قطارهای سریع السیر، سیستم های حمل ونقل شهری و زیرساخت های ریلی هوشمند تمرکز دارد و رویکردی «از برنامه ریزی تا تجاری سازی، از فناوری تا مردم» را دنبال می کند.

3) سازمان تحقیقات، طراحی و استانداردهای هند (RDSO، تین 265030) که در ۱۹۵۷ تأسیس شد، وظایف گسترده ای در توسعه طراحی های جدید، تدوین استانداردها، تست و بازرسی فنی، و ارائه مشاوره تخصصی بر عهده دارد.  RDSOخود را با رقبای جهانی مانند RTRI ژاپن و KRRI کره مقایسه می کند و بر  برقی سازی شبکه، فناوری های پیشرفته مانند سیستم حفاظت خودکار قطار (KAVACH) و قطار هیدروژنی متمرکز شده است.

اهداف مشترک مراکز تحقیقاتی جهان:

مراکز تحقیقاتی ریلی در سراسر جهان، علی رغم تفاوت در مدل حکمرانی، اهداف مشترکی را دنبال می کنند:

1) تضمین ایمنی و تاب آوری: ارتقای ایمنی و مقاوم سازی زیرساخت ها در برابر بلایا و فرسودگی.

2) افزایش بهره وری و پایداری: بهبود کارایی عملیاتی، کاهش هزینه ها و اثرات زیست محیطی.

3) مرجعیت علمی و استانداردسازی: تدوین ضوابط، مقررات و دستورالعمل های تخصصی صنعت ریلی.

4) نوآوری و توسعه فناوری: پیشگامی در فناوری های نوین مانند هوشمندسازی، قطارهای هیدروژنی.

5) مدیریت دانش و همکاری بین المللی: مستندسازی دانش فنی و همکاری با دانشگاه ها ...

مأموریت مراکز تحقیقات را می توان در سه محور خلاصه نمود:

1) کمک به اتخاذ تصمیم شایسته (پرهیز از رویکرد جزیره ای)، پشتیبانی علمی و مستقل برای تصمیم گیری مبتنی بر داده و شواهد فنی، همان «عقل منفصل» که مرحوم دکتر دادمان بر آن تأکید داشت (و گزارش سال ۱۳۵۶ که نشان می دهد که فقدان این نقش، منجر به «تصمیم گیری در تاریکی» شده بود).

2) تعیین و پیشنهاد اولویت ها (اقدام بایسته): تشخیص مسائل کلیدی و اولویت بندی تحقیقات، سرمایه گذاری و توسعه فناوری برای هدایت مؤثر منابع محدود.

3) بهبود پیوسته: تدوین و ارزیابی شاخصهای کلیدی و ارتقاء مستمر عملکرد، ایمنی، بهره وری و فناوری نظام ریلی؛ به همراه یادگیری سازمانی، مدیریت دانش و به روزرسانی دانش، استفاده از تجربیات جهانی در این راستا.

(با وجود اهمیت مرکز تحقیقات که تبلور آن در نیمه اول دهه هفتاد و رشد دورقمی عملکرد و بهبود اقتصاد راه آهن محقق شد، در اواخر دهه هفتاد مخالفان مرکز تحقیقات برای سهولت اتخاذ تصمیمات خودکامه و جزیره ای سه گام برداشتند، تین 157442).