امنیت اقتصادی ایران؛ فراتر از تولید/ ضرورت چند گانه کردن اقتصاد و صادرات

 گاهی سرنوشت یک کشور نه در میزان منابعی که در اختیار دارد، بلکه در توانایی رساندن آن منابع به مقصد تعیین می شود. این نکته برای ایران امروز اهمیت تازه ای پیدا کرده است؛ کشوری که نفت، گاز، موقعیت جغرافیایی و بازار بزرگ داخلی دارد، اما بخشی از توان اقتصادی آن به مسیرهایی وابسته است که هر اختلال در آنها می تواند اثر خود را بسیار سریع تر از گذشته نشان دهد.

 حمله اخیر به یک نفتکش در نزدیکی خارگ، فارغ از جزئیات و مسئولیت هایی که درباره آن مطرح شده، یک واقعیت مهم را دوباره به مرکز توجه آورد: خارگ فقط یک جزیره نفتی نیست؛ یکی از گلوگاه های حیاتی اقتصاد ایران است. رویترز گزارش کرده که عملیات صادرات نفت ایران در ماه های گذشته به شدت تحت فشار قرار گرفته و صادرات از سطح پیش از جنگ فاصله زیادی گرفته است. در چنین شرایطی، اهمیت یک اسکله، بندر، مسیر دریایی یا پایانه صادراتی دیگر صرفاً اقتصادی نیست؛ به بخشی از معادله امنیت ملی تبدیل می شود.

 اما مسئله عمیق تر از نفت است. اقتصاد یک کشور فقط در کارخانه و مزرعه تولید نمی شود؛ در جاده، بندر، شبکه بانکی، خط آهن، بیمه، انبار، سامانه گمرکی و مسیر انتقال کالا نیز شکل می گیرد. اگر یکی از حلقه های این زنجیره از کار بیفتد، ممکن است کالایی در داخل کشور وجود داشته باشد، اما دسترسی اقتصادی به آن دشوار یا پرهزینه شود.

 این همان نقطه ای است که مفهوم «قدرت اقتصادی» باید دوباره تعریف شود. داشتن منابع، قدرت است؛ اما توانایی جابه جایی، فروش، دریافت پول و حفظ بازار نیز بخشی از همان قدرت است. کشوری که فقط به استخراج و تولید فکر کند اما به مسیرهای انتقال و شبکه های ارتباطی خود به اندازه کافی توجه نکند، بخشی از ظرفیت واقعی اش را روی نقشه باقی می گذارد.

 فشارهای اخیر بر تجارت خارجی ایران نیز همین مسئله را برجسته کرده است. رویترز در روزهای گذشته گزارش داده که مقام های ایرانی از کاهش قابل توجه تجارت خارجی بر اثر تحریم ها و محاصره اقتصادی سخن گفته اند. این شرایط نشان می دهد که تحریم فقط مانع فروش یک کالا نیست؛ می تواند هزینه دسترسی به بانک، بیمه، کشتی، بازار و حتی شریک تجاری را افزایش دهد.

 اینجا یک پرسش مهم برای سیاست گذاری ایران شکل می گیرد: چرا باید بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی کشور به تعداد محدودی گلوگاه وابسته باشد؟ این پرسش درباره امروز و فرداست، نه دیروز. ایران برای کاهش آسیب پذیری خود فقط به افزایش تولید نیاز ندارد؛ به چندمسیره کردن اقتصاد نیاز دارد. بندرهای متنوع، خطوط ریلی کارآمد، مسیرهای زمینی جایگزین، زیرساخت های ذخیره سازی، شبکه بانکی قابل اتکا و روابط تجاری گسترده تر، همان اندازه اهمیت دارند که افزایش ظرفیت تولید.

 در این میان، موقعیت جغرافیایی ایران می تواند هم فرصت باشد و هم نقطه ضعف. قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی میان خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و شرق و غرب، اگر با زیرساخت و دیپلماسی اقتصادی همراه شود، می تواند کشور را به یک مسیر مهم ترانزیتی تبدیل کند؛ اما اگر راه های ارتباطی، بنادر و مناسبات تجاری آسیب پذیر باقی بمانند، همین جغرافیا می تواند هزینه های سنگینی ایجاد کند.

 بنابراین شاید یکی از مهم ترین پروژه های اقتصادی ایران در سال های پیش رو، نه ساختن یک کارخانه دیگر، بلکه ساختن امکان انتخاب باشد؛ انتخاب مسیر، بازار، شریک، بندر، شیوه انتقال پول و راه دسترسی به جهان.

 کشوری که فقط یک راه برای رساندن کالایش دارد، حتی اگر منابع فراوان داشته باشد، قدرت انتخاب اندکی دارد. اما کشوری که چند مسیر برای حرکت کالا، سرمایه، دانش و انرژی ایجاد کرده است، در برابر شوک های بیرونی دست بالاتری خواهد داشت.

 این شاید یکی از درس های مهم شرایط کنونی باشد: امنیت اقتصادی فقط در میزان ذخایر نفت و ارز خلاصه نمی شود؛ بخشی از آن در تعداد راه هایی است که یک کشور برای ادامه دادن دارد.

 ایران امروز بیش از آنکه به یک مسیر مطمئن نیاز داشته باشد، به چند مسیر قابل اتکا احتیاج دارد؛ زیرا در جهان پرتنش کنونی، گاهی قدرت یک کشور را نه آنچه در اختیار دارد، بلکه تعداد راه هایی که برای استفاده از داشته هایش باقی مانده است تعیین می کند.

 *  حسین صالحی