◄ روایت حساسیت آمریکا به کریدور شمال جنوب / 25 سال انتظار برای تجاری سازی این کریدور
عملیاتی شدن کریدور بین المللی شمال جنوب، ایران را از یک مسیر عبوری ساده به بازیگری اثرگذار در ترانزیت اوراسیا تبدیل کرده؛ تحولی که حالا آمریکا را به رصد دقیق این مسیر واداشته است.
محمد مهدی کریمی قهی: تحرکات تازه ایران و روسیه برای عملیاتی کردن کریدور بین المللی حمل و نقل شمال جنوب (INSTC)، بار دیگر جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را در معادلات ترانزیتی منطقه برجسته کرده است.
این کریدور که شبکه ای ترکیبی از مسیرهای ریلی، جاده ای و دریایی را در بر می گیرد، اروپا و روسیه را از طریق ایران به آب های آزاد و بازارهای جنوب آسیا متصل می کند؛ مسیری که به سرعت در حال تبدیل شدن به یکی از حساس ترین پرونده های ژئوپلیتیکی حمل و نقل است.
بر اساس تحلیل های منتشرشده در رسانه های غربی از جمله نشریه آمریکایی «نیوزویک»، کریدور شمال جنوب دیگر صرفاً یک پروژه زیرساختی نیست، بلکه به ابزاری راهبردی برای بازتعریف مسیرهای تجارت جهانی بدل شده است. این مسیر به ویژه برای روسیه که پس از جنگ اوکراین با محدودیت های فزاینده در دسترسی به مسیرهای سنتی دریایی مواجه شده، اهمیتی حیاتی دارد.
تا پیش از این، بخش عمده ای از صادرات و واردات روسیه از مسیرهایی مانند دریای سیاه، کانال سوئز و دریای سرخ انجام می شد؛ مسیرهایی طولانی، پرهزینه و به شدت آسیب پذیر در برابر تحولات امنیتی و سیاسی. در مقابل، کریدور شمال–جنوب با عبور از خاک ایران، یک مسیر کوتاه تر و کم ریسک تر را در اختیار مسکو قرار می دهد؛ مسیری که می تواند زمان و هزینه حمل کالا را به طور معناداری کاهش دهد.
در این میان، ایران نقشی فراتر از یک کشور عبوری ایفا می کند. تکمیل زیرساخت های ریلی، توسعه بنادر جنوبی و اتصال شبکه حمل و نقل داخلی به قفقاز و روسیه، تهران را به حلقه مرکزی این کریدور تبدیل کرده است. به ویژه پروژه راه آهن رشت آستارا که به عنوان حلقه مفقوده این مسیر شناخته می شود، نقشی تعیین کننده در پیوستگی کامل کریدور دارد.
با این حال، از سال 2000 میلادی که توافقنامه کریدور شمال جنوب میان سه کشور ایران، هند و روسیه امضا شده، تجاری سازی این کریدور اتفاق نیفتاده و مسائل داخلی ترانزیت ایران همچون کندی مرزهای ترانزیتی (تاخیرهای بعضا چند هفته ای) و ناکارآمدی راه آهن در تحقق ترانزیت ریلی این کریدور، با همراهی غفلت از مزایای جغرافیای خاص کشور، سبب شد که این کریدور در مرحله کریدور ارتباطی (مرحله اول توسعه کریدور) بماند.
اهمیت این پروژه تا آنجاست که به گفته منابع رسمی، در تماس ها و دیدارهای سطح بالای تهران و مسکو، وضعیت پیشرفت راه آهن رشت آستارا به طور ویژه پیگیری می شود. به گفته مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، این پروژه به صورت مستمر و هفتگی در دستور کار دولت قرار دارد؛ نشانه ای روشن از ارتقای جایگاه آن از یک طرح عمرانی به یک اولویت راهبردی.
ابعاد ژئوپلیتیکی این تحولات، واکنش ایالات متحده را نیز به دنبال داشته است. مقام های آمریکایی به طور علنی اعلام کرده اند که روند توسعه کریدور شمال–جنوب را با دقت زیر نظر دارند. نگرانی اصلی واشنگتن آن است که این مسیر، بخشی از فشار تحریم ها علیه ایران و روسیه را خنثی کرده و توازن قدرت در شبکه های لجستیکی منطقه را تغییر دهد.
برای ایران، کریدور شمال جنوب فرصتی کم سابقه برای تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی است. درآمدهای پایدار ترانزیتی، افزایش نفوذ در زنجیره تأمین اوراسیا و تقویت نقش ایران در اتصال شمال و جنوب جهان، از جمله پیامدهای مستقیم فعال شدن کامل این مسیر به شمار می رود.
در مجموع، آنچه امروز در قالب کریدور شمال–جنوب در حال شکل گیری است، تنها جابه جایی کالا نیست؛ بلکه بازآرایی مسیرهای تجارت جهانی است. مسیری که اگر به طور کامل عملیاتی شود، می تواند ایران را به یکی از هاب ترانزیت اوراسیا تبدیل کند و هم زمان به یکی از حساس ترین نقاط تمرکز راهبردی غرب بدل شود که ابزاری برای مقابله با تحریم ها خواهد بود.
علی رغم تمام این صحبت ها حقیقت اینجاست که کل بزرگی و حجم اقتصاد کشور روسیه تنها به اندازه یک کشور ایتالیا هست.
کریدور اصلی که هر چه زودتر باید برای آن با تمام قوا هزینه سنگین انجام داد کریدور شرق به غرب هست. تبادلات کالا در کریدور شرق به غرب صد ها برابر کریدور شمال به جنوب هست.