◄ ریل راهبردی ایران برای ترانزیت چین اروپا/ از ظرفیت مسیر رازی غافل نشویم

محمدمهدی کریمی قهی: مسیر ریلی مرند چشمه ثریا بار دیگر در کانون توجه محافل ترانزیتی و تصمیم سازان حمل ونقل منطقه قرار گرفته است؛ پروژه ای که در صورت اجرا، می تواند نقش ایران را در شبکه لجستیکی اوراسیا به طور بنیادین ارتقا دهد. این خط ریلی، شمال غرب کشور را به مرز ترکیه متصل کرده و امکان دسترسی مستقیم ریلی ایران به اروپا را فراهم می کند؛ ظرفیتی که سال ها به دلیل محدودیت های فنی و سیاسی (دریاچه وان و عدم رضایت ترکیه برای کشیدن راه آهن به دور دریاچه) مغفول مانده است.

بررسی های تحلیلی نشان می دهد که مرند چشمه ثریا صرفا یک پروژه زیرساختی داخلی نیست، بلکه بخشی از پازل بزرگ تر کریدور شرق غرب محسوب می شود؛ کریدوری که می تواند امتداد ریلی چین به اروپا را از مسیر ایران تکمیل کند و بخشی از چالش های عبور از دریاچه وان را نیز کاهش دهد. در شرایطی که ریسک مسیرهای دریایی افزایش یافته، مسیرهای زمینی امن تر بار دیگر در اولویت تجارت جهانی قرار گرفته اند.

اهمیت این پروژه هم زمان با تحرکات دیپلماتیک اخیر میان تهران و آنکارا پررنگ تر شده است. گفت و گوهای دوجانبه ایران و ترکیه درباره توسعه همکاری های ریلی، نشان دهنده احیای نگاه راهبردی دو کشور به ترانزیت منطقه ای است. تکمیل این مسیر می تواند یک کریدور زمینی جدید میان دو کشور ایجاد کند و زمان و هزینه جابه جایی کالا را به طور محسوسی کاهش دهد.

در وضعیت فعلی، خط ریلی تبریز مرند فعال است اما به گفته کارشناسان نیاز جدی به بازسازی و ارتقای فنی دارد. بخش جدید پروژه، یعنی مسیر مرند تا چشمه ثریا، هنوز وارد فاز اجرایی نشده و در مرحله مطالعات و برنامه ریزی قرار دارد. همچنین مسیر خاوران–تبریز با تونل های دوخطه، نقش مکمل در اتصال کامل این خط به شبکه ریلی کشور ایفا می کند.

از منظر اقتصادی، برآوردها نشان می دهد که هزینه اجرای مسیر یک خطه تبریز چشمه ثریا بین ۶۰۰ میلیون تا یک میلیارد دلار خواهد بود، در حالی که احداث مسیر دوخطه هزینه ها را به طور قابل توجهی افزایش می دهد. همین مسئله، انتخاب ظرفیت مناسب را به یکی از تصمیمات کلیدی پروژه تبدیل کرده است؛ تصمیمی که باید بر اساس پیش بینی تقاضای بلندمدت اتخاذ شود.

پیش بینی ها حاکی از آن است که این مسیر در سال نخست بهره برداری می تواند حدود ۸۰۰ هزار تن بار ترانزیتی و نزدیک به یک میلیون مسافر را جابه جا کند؛ رقمی که در افق ۲۰ ساله رشد چشمگیری خواهد داشت. این اعداد، نقش بالقوه مسیر تبریز چشمه ثریا را در تجارت منطقه ای و بین المللی برجسته می کند.

با این حال، چالش ها همچنان جدی است. محدودیت منابع مالی، اولویت دهی به پروژه های نیمه تمام و ضرورت هماهنگی فنی و سیاسی با ترکیه، از جمله موانع پیش روی این طرح به شمار می رود. در این میان، برخی تحلیلگران از نقش بالقوه چین به عنوان تأمین کننده مالی یاد می کنند؛ مشارکتی که می تواند این مسیر را در چارچوب ابتکار «کمربند و جاده» تعریف کند.

با این حال، ایران مسیر ریلی مشترکی در مرز رازی با ترکیه به ظرفیت 1 میلیون تن دارد که در دوره کرونا، رکورد 800 هزار تن را ثبت کرده است. تا زمان ساخت محور ریلی مرند چشمه ثریا که بین 3 تا 5 سال طول می کشد، می بایست از تمام ظرفیت موجود مسیر ریلی رازی استفاده کرد تا با تکمیل راه آهن مرند چشمه ثریا، ظرفیت ترانزیت کالا در مسیر چین اروپا و حتی ترکیه با کشورهای آسیای مرکزی یا افغانستان افزایش یابد.