◄ ارزیابی عملکرد دولت چهاردهم در سایه فشارهای اقتصادی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی

مقدمه: دولتی در میان انباشت بحران ها

گفت و گوی اخیر تلویزیونی رئیس جمهور با مردم را می توان فرصتی برای ارزیابی دوباره جایگاه دولت چهاردهم در یکی از پیچیده ترین دوره های حکمرانی جمهوری اسلامی ایران دانست. دولت مسعود پزشکیان در شرایطی آغاز به کار کرد که برخلاف بسیاری از دوره های گذشته، با یک بحران منفرد مواجه نبود، بلکه مجموعه ای از بحران های درهم تنیده اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی را به ارث برده بود. اقتصاد ایران در سال های اخیر تحت فشار شدید تحریم های خارجی، محدودیت های مالی و تجاری، کاهش دسترسی به بازارهای جهانی، نوسانات ارزی، تورم مزمن و کاهش سرمایه گذاری قرار داشته است. در کنار این عوامل، جامعه ایران نیز با مسائل اجتماعی پیچیده ای همچون کاهش اعتماد عمومی، شکاف های نسلی، مطالبات انباشته اقتصادی و پیامدهای اعتراضات اجتماعی دی ماه سال گذشته مواجه بوده است. همچنین درگیری های نظامی و تحولات امنیتی منطقه در یک سال اخیر، فضای تصمیم گیری دولت را بیش از پیش دشوار کرده است. افزایش تهدیدهای خارجی، هزینه های امنیتی، نااطمینانی در روابط منطقه ای و احتمال تشدید محدودیت های اقتصادی، مجموعه ای از شرایط را ایجاد کرده که ارزیابی عملکرد دولت را بدون توجه به این زمینه ها ناقص خواهد کرد. با این حال، دشواری شرایط محیطی نباید به معنای نادیده گرفتن مسئولیت های دولت باشد. دولت ها نه فقط بر اساس محدودیت هایی که با آن مواجه اند، بلکه بر مبنای کیفیت سیاست گذاری، توان مدیریت، میزان هماهنگی درونی و ظرفیت ایجاد امید اجتماعی ارزیابی می شوند.

 میراث اقتصادی دولت چهاردهم؛ اقتصاد گرفتار در چرخه ناترازی

یکی از اصلی ترین چالش های پیش روی دولت پزشکیان، مسئله اقتصاد است. اقتصاد ایران طی سال های گذشته با مجموعه ای از ناترازی های ساختاری مواجه شده است: ناترازی بودجه، ناترازی انرژی، مشکلات نظام بانکی، کاهش سرمایه گذاری، بحران بهره وری و وابستگی قابل توجه درآمدهای دولت به منابع ناپایدار. در چنین شرایطی، انتظار از یک دولت جدید نمی تواند صرفاً حل سریع مشکلات انباشته باشد؛ زیرا بسیاری از این مسائل محصول چند دهه سیاست گذاری و ساختارهای نهادی پیچیده هستند. اما معیار اصلی ارزیابی، میزان توانایی دولت در شناخت مسئله، اولویت بندی اصلاحات و ایجاد مسیر قابل اعتماد برای آینده است. دولت پزشکیان در حوزه اقتصادی بر چند محور تأکید کرده است: کنترل تورم، کاهش فشار بر اقشار کم درآمد، اصلاح نظام تصمیم گیری اقتصادی و تلاش برای ایجاد هماهنگی میان دستگاه های اقتصادی. با این حال، چالش اصلی دولت در این حوزه، تبدیل شعارهای اصلاحی به برنامه های عملیاتی است. اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند سیاست های منسجم و قابل پیش بینی است. فعالان اقتصادی نه تنها به تصمیم های اقتصادی، بلکه به ثبات تصمیم گیری واکنش نشان می دهند. یکی از نقاط قوت دولت، تأکید بر استفاده از کارشناسان و نگاه تخصصی در مدیریت اقتصادی بوده است؛ اما یکی از انتقادهای مطرح شده درباره عملکرد دولت، سرعت پایین برخی اصلاحات و نبود تصویر روشن برای جامعه درباره نقشه راه اقتصادی است.

 تحریم ها و فشار خارجی؛ محدودیت واقعی اما نه تمام توضیح

هیچ تحلیل منصفانه ای از عملکرد دولت پزشکیان نمی تواند تأثیر تحریم های گسترده اقتصادی آمریکا و محدودیت های ناشی از آن را نادیده بگیرد. تحریم ها در حوزه هایی مانند فروش نفت، انتقال منابع مالی، جذب سرمایه خارجی، دسترسی به فناوری و تعاملات بانکی، هزینه های قابل توجهی به اقتصاد ایران تحمیل کرده اند. در چنین شرایطی، دولت با منابع محدودتر و فضای مانور کمتر نسبت به دولت های مشابه در شرایط عادی مواجه است. علاوه بر تحریم های اقتصادی، افزایش تنش های منطقه ای و درگیری های نظامی یک سال اخیر، ریسک های جدیدی را به اقتصاد ایران تحمیل کرده است. نااطمینانی سیاسی معمولاً موجب کاهش سرمایه گذاری، افزایش تقاضا برای دارایی های محافظ در برابر تورم و دشوارتر شدن برنامه ریزی اقتصادی می شود. با این حال، تحریم نمی تواند تنها عامل توضیح دهنده مشکلات داخلی باشد. تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که حتی در شرایط محدودیت خارجی نیز کیفیت حکمرانی اقتصادی، شفافیت، مبارزه با ناکارآمدی و اصلاح ساختارهای داخلی می تواند میزان آسیب پذیری اقتصاد را کاهش دهد. بنابراین، موفقیت دولت در مدیریت شرایط تحریمی به دو عامل هم زمان بستگی دارد: نخست، توانایی دیپلماسی خارجی برای کاهش فشارهای بیرونی؛ دوم، اصلاحات داخلی برای افزایش تاب آوری اقتصاد.

 جامعه و سرمایه اجتماعی؛ مهم ترین آزمون دولت پزشکیان

یکی از مهم ترین ابعاد عملکرد دولت چهاردهم، نحوه مواجهه آن با مسئله سرمایه اجتماعی است. اعتراضات اجتماعی دی ماه سال گذشته را نمی توان صرفاً یک رویداد سیاسی دانست؛ این رخداد نشان دهنده مجموعه ای از نارضایتی های اقتصادی، اجتماعی و ارتباطی بود که طی سال ها انباشته شده بود. افزایش هزینه های زندگی، احساس بی عدالتی، شکاف میان نسل ها و کاهش اعتماد میان جامعه و نهادهای رسمی، از جمله عوامل زمینه ساز چنین رخدادهایی هستند. دولت پزشکیان با شعارهایی همچون گفت و گو، کاهش شکاف ها و توجه به مطالبات اجتماعی وارد عرصه شد. این رویکرد می تواند نقطه تمایز مهمی در سبک حکمرانی باشد؛ زیرا تجربه جهانی نشان می دهد دولت هایی که توان گفت و گو با جامعه را افزایش می دهند، در مدیریت بحران ها موفق تر عمل می کنند.

اما سرمایه اجتماعی تنها با پیام های سیاسی بازسازی نمی شود. مردم بیش از هر چیز عملکرد ملموس دولت در زندگی روزمره، کنترل تورم، ایجاد فرصت اقتصادی، افزایش کیفیت خدمات عمومی و کاهش احساس تبعیض را ارزیابی می کنند. بنابراین، بزرگ ترین آزمون دولت پزشکیان تبدیل سرمایه نمادین ناشی از رویکرد گفت وگویی به دستاوردهای واقعی اجتماعی است.

 سیاست خارجی؛ میان ضرورت تعامل و محدودیت های ساختاری

یکی از حوزه هایی که دولت پزشکیان با حساسیت زیادی دنبال کرده، سیاست خارجی است. رویکرد دولت بر افزایش تعاملات منطقه ای، کاهش تنش ها و تلاش برای استفاده از ظرفیت دیپلماسی اقتصادی استوار بوده است. در شرایطی که اقتصاد ایران تحت فشار تحریم قرار دارد، توسعه روابط با کشورهای منطقه، تقویت مناسبات اقتصادی با همسایگان و استفاده از ظرفیت سازمان های منطقه ای می تواند بخشی از فشارهای خارجی را کاهش دهد. با این حال، سیاست خارجی دولت با محدودیت هایی نیز مواجه است. روابط ایران با غرب، مسئله برنامه هسته ای، تحریم های آمریکا و رقابت های منطقه ای، موضوعاتی هستند که فراتر از اختیارات یک دولت بوده و نیازمند هماهنگی گسترده در سطح حاکمیت هستند. موفقیت دولت در این حوزه وابسته به توانایی ایجاد توازن میان اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی و ضرورت های اقتصادی کشور است.

 رابطه دولت با مجلس و سایر نهادهای حکمرانی

یکی از عوامل تعیین کننده در موفقیت هر دولت، میزان هماهنگی میان قوه مجریه و سایر ارکان نظام تصمیم گیری است. دولت پزشکیان از ابتدا تلاش کرده است رویکردی مبتنی بر تعامل با مجلس شورای اسلامی اتخاذ کند. انتخاب وزرا، ارائه برنامه ها و پیگیری لوایح اقتصادی در فضای تعامل با مجلس، نشان دهنده تلاش برای کاهش اصطکاک میان دو قوه بوده است. با این حال، اختلاف نظر میان دولت و مجلس در برخی حوزه ها طبیعی است. در نظام های سیاسی، مجلس نماینده بخشی از مطالبات اجتماعی و سیاسی است و دولت نیز مسئول اجرای سیاست هاست. مسئله اصلی، تبدیل اختلافات به فرآیندهای سازنده کارشناسی و جلوگیری از تبدیل آن ها به منازعات سیاسی است. همکاری دولت با قوه قضائیه، نهادهای اقتصادی و دستگاه های اجرایی نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از اصلاحات اقتصادی و اداری بدون هماهنگی میان قوا امکان تحقق ندارد.

 ارزیابی کلی؛ میان انتظارات بالا و امکانات محدود

ارزیابی دولت پزشکیان نیازمند پرهیز از دو نگاه افراطی است. از یک سو، نمی توان همه مشکلات موجود را به دولت جدید نسبت داد، زیرا بخش مهمی از بحران ها ریشه های تاریخی و ساختاری دارند. از سوی دیگر، دشواری شرایط نباید بهانه ای برای عدم اصلاح و کاهش مسئولیت پذیری باشد. نقطه قوت دولت را می توان در تلاش برای ایجاد زبان جدیدی در حکمرانی، توجه به کارشناسی، تأکید بر گفت وگو و تلاش برای کاهش شکاف های اجتماعی دانست. در مقابل، مهم ترین چالش دولت، تبدیل این رویکردها به برنامه های عملیاتی، افزایش سرعت تصمیم گیری، ارائه تصویر روشن از آینده اقتصادی و ایجاد آثار ملموس در زندگی مردم است.

جمع بندی: دولت پزشکیان و ضرورت عبور از مدیریت بحران به اصلاح ساختار

دولت چهاردهم در شرایطی فعالیت می کند که بسیاری از دولت ها در جهان نیز با پدیده «حکمرانی در عصر بحران های هم زمان» مواجه اند. ترکیب بحران اقتصادی، فشار خارجی، تحولات امنیتی و مطالبات اجتماعی، محیطی بسیار دشوار برای سیاست گذاری ایجاد کرده است. اما تاریخ نشان داده است که دوره های بحران می توانند به فرصت هایی برای اصلاح تبدیل شوند. دولت پزشکیان اگر بتواند میان واقع گرایی سیاسی، اصلاح اقتصادی، گفت وگوی اجتماعی و هماهنگی نهادی تعادل ایجاد کند، می تواند از مرحله مدیریت روزمره بحران ها عبور کرده و به سمت اصلاح حکمرانی حرکت کند. در نهایت، معیار اصلی موفقیت این دولت نه صرفاً در میزان کنترل بحران های کوتاه مدت، بلکه در توانایی آن برای ایجاد اعتماد، افزایش پیش بینی پذیری اقتصاد و ساختن چشم اندازی روشن تر برای آینده کشور سنجیده خواهد شد.

* محمدمهدی میرزایی- پژوهشگر حقوق عامه