قرارداد ۱۹۱۹ در برابر تفاهم نامه ۱۴ ماده ای؛ دو توافق ایران با قدرت های بزرگ
قرارداد ۱۹۱۹ و تفاهم نامه ۱۴ ماده ای، دو سند متفاوت در تاریخ روابط ایران با قدرت های بزرگ هستند؛ یکی در بستر نفوذ بریتانیا و دیگری در چارچوب مذاکرات ایران و آمریکا.
قرارداد ۱۹۱۹ و تفاهم نامه ۱۴ ماده ای، دو سند در دو نقطه کاملاً متفاوت از تاریخ ایران هستند؛ اولی نماد تحقیر و سلطه جویی استعماری و دومی نماد عزت، مقاومت و به رسمیت شناخته شدن قدرت ایران در معادلات جهانی است.
قرارداد ۱۹۱۹: سند ننگین سلطه بریتانیا
قرارداد ۱۹۱۹ در ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ (۹ اوت ۱۹۱۹) میان حسن وثوق الدوله، نخست وزیر وقت ایران، و سر پرسی کاکس، نماینده بریتانیا، امضا شد. این قرارداد که در غیاب مجلس منعقد شد، عملاً کنترل امور اقتصادی، نظامی و سیاسی ایران را به مأموران انگلیسی سپرد. وثوق الدوله در ازای امضای آن مبلغ ۱۳۰ هزار لیره رشوه دریافت کرد که نیمی از آن نصیب خودش شد.
مخالفت ها به رهبری آقای مدرس در مجلس چهارم و مراجع شیعه در کاظمین، نهایتاً این قرارداد را برای همیشه از صحنه سیاست ایران خارج کرد. با این حال، یک سال و نیم بعد، بریتانیا با طراحی کودتای ۱۲۹۹، سلطه خود را بر ایران تداوم بخشید وتحکیم کرد.
تفاهم نامه ۱۴ ماده ای: سند عزت و به رسمیت شناخته شدن ایران
تفاهم نامه ۱۴ ماده ای (معروف به تفاهم نامه اسلام آباد) در ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ (۱۷ ژوئن ۲۰۲۶) میان ایران و آمریکا با میانجی گری پاکستان امضا شد. این سند که در ۶۰ روز قابل تمدید برای رسیدن به توافق نهایی پیش بینی شده، شامل تعهدات متقابل مهمی است.
از جمله دستاوردهای ایران در این تفاهم نامه می توان به پایان فوری و دائمی جنگ در تمام جبهه ها از جمله لبنان، تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی ایران و عدم تلاش برای تغییر رژیم، لغو کامل تحریم ها (شامل تحریم های شورای امنیت و تحریم های یک جانبه آمریکا)، ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران، و به رسمیت شناختن حق غنی سازی هسته ای ایران اشاره کرد.
مقایسه ای بنیادین: از تحقیر تا اقتدار
از نظر ماهیت، قرارداد ۱۹۱۹ تحمیل سلطه استعماری بریتانیا بود، در حالی که تفاهم نامه ۱۴ ماده ای توافقی متقابل و چارچوبی برای مذاکرات برابر به شمار می رود.
از نظر طرفین، قرارداد ۱۹۱۹ میان ایرانِ وثوق الدوله و بریتانیا بسته شد، اما تفاهم نامه ۱۴ ماده ای میان ایران و آمریکا و با میانجی گری پاکستان امضا شد.
از نظر محتوای اصلی، قرارداد ۱۹۱۹ کنترل مالی، نظامی و سیاسی ایران توسط انگلیس را در پی داشت، در حالی که تفاهم نامه ۱۴ ماده ای بر پایان جنگ، لغو تحریم ها و ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری متمرکز بود.
از نظر نقش مجلس، قرارداد ۱۹۱۹ در غیاب مجلس امضا شد، اما تفاهم نامه ۱۴ ماده ای مورد تأیید همگانی در ایران قرار گرفت.
از نظر واکنش مردمی، قرارداد ۱۹۱۹ با مخالفت شدید مدرس و مراجع شیعه روبه رو شد، در حالی که تفاهم نامه ۱۴ ماده ای حاصل مقاومت ملت و میدان نظامی توصیف شده است.
از نظر سرنوشت، قرارداد ۱۹۱۹ لغو شد اما زمینه کودتا را فراهم کرد، و تفاهم نامه ۱۴ ماده ای اجرا نشد اما به معیاری ماندگار برای توافقات آینده تبدیل شد.
چرا تفاهم نامه ۱۴ ماده ای ماندگار است؟
نکته کلیدی در مورد تفاهم نامه ۱۴ ماده ای این است که حتی اجرا نشدن آن، مانع از اثرگذاری تاریخی اش نشده است. این سند به یک معیار ماندگار برای هر نوع توافق و قرارداد آینده ایران و آمریکا تبدیل شده است.
شاهد این مدعا، رویکرد روسیه و چین به عنوان دو متحد استراتژیک ایران است. این دو کشور که در سال های اخیر روابط خود را با تهران در چارچوب سازمان هایی مانند شانگهای و بریکس تعمیق بخشیده اند، اکنون با تکیه بر مفاد همین تفاهم نامه، قطعنامه های ضدایرانی شورای امنیت سازمان ملل را وتو می کنند.
سفیر ایران در روسیه این وتو را اقدامی «تاریخی» توصیف کرده که مانع از «سوءاستفاده آمریکا از شورای امنیت» شد.
کارشناسان نیز اذعان دارند که چین و روسیه از شکل گیری این تفاهم نامه حمایت کردند و انتظار می رود توافقات احتمالی آینده ایران و آمریکا نیز مورد حمایت این دو قدرت باشد. این بدان معناست که تفاهم نامه ۱۴ ماده ای، معماری روابط ایران با جهان را بازتعریف کرده و آمریکا را در موضعی قرار داده که برای هر اقدام بعدی، ناچار به بازگشت به چارچوب همین تفاهم نامه باشد.
سخن آخر
قرارداد ۱۹۱۹ در تاریک ترین روزهای تاریخ ایران، نماد تحقیر یک ملت در برابر استعمار بود؛ سندی که با رشوه نوشته شد و با خون جوانان این سرزمین پاک شد. در مقابل، تفاهم نامه ۱۴ ماده ای حاصل مقاومت دلاورانه ملت ایران و ایستادگی در میدان نبرد است؛ سندی که اگرچه هنوز به مرحله اجرا نرسیده، اما پرچم عزت ایران را بر بلندای معادلات بین المللی برافراشته است.
اولی در تاریخ ایران به «ننگین» شهره شد و دومی به «افتخارآمیز»؛ نه فقط به خاطر متن، بلکه به خاطر ماهیت مقاومتی که آن را به وجود آورد. تفاهم نامه ۱۴ ماده ای، حتی در عدم اجرا، معیاری ماندگار برای هر توافق آینده است؛ معیاری که ایران را از موضع ضعف به موضع قدرت منتقل کرده و این دستاوردی است که تاریخ آن را از یاد نخواهد برد.
