◄ افتتاح پروژه؛ از آیینِ نمایش به آیینِ پاسخگویی/ افتتاح یک پروژه پایان عملیات اجرایی نیست
افتتاح یک پروژه صرفاً پایان عملیات اجرایی نیست؛ لحظه ای است که یک دستگاه اجرایی در برابر افکار عمومی درباره چگونگی مصرف منابع، زمان صرف شده و کیفیت محصولی که تحویل جامعه داده است، پاسخ گو می شود.
هر پروژه عمرانی، پیش از آنکه در روز افتتاح به روی مردم گشوده شود، سال ها در میان نقشه ها، محاسبات، قراردادها، کارگاه ها، صورت وضعیت ها، منابع مالی و تلاش انسان هایی شکل گرفته است که بخشی از سرمایه ملی را به یک «دارایی عمومی» تبدیل کرده اند.
از این منظر، افتتاح یک پروژه صرفاً پایان عملیات اجرایی نیست؛ لحظه ای است که یک دستگاه اجرایی در برابر افکار عمومی درباره چگونگی مصرف منابع، زمان صرف شده و کیفیت محصولی که تحویل جامعه داده است، پاسخ گو می شود.
برگزاری آیین افتتاح و حضور مسئولان ارشد، بی تردید می تواند نمادی از اهتمام حاکمیت به توسعه زیرساخت ها و امیدآفرینی در جامعه باشد؛ اما شاید شایسته تر آن باشد که در کنار شکوه مراسم، شفافیت عملکرد پروژه نیز به همان اندازه مورد توجه قرار گیرد.
پیشنهاد این گزارش، حذف آیین افتتاح نیست؛ بلکه ارتقای مفهوم افتتاح از یک مراسم تشریفاتی به یک رویداد شفاف، قابل سنجش و قابل ارزیابی عمومی است.
در این چارچوب، شایسته است هر پروژه در زمان بهره برداری، حداقل با سه شاخص اساسی به جامعه معرفی شود:
۱. زمان؛ پروژه چه مدت طول کشید؟
در کنار اعلام تاریخ افتتاح، باید تاریخ واقعی آغاز عملیات اجرایی نیز اعلام شود؛ زیرا ارزش یک پروژه تنها به آنچه ساخته شده وابسته نیست، بلکه به مدت زمانی که برای ساخت آن صرف شده نیز ارتباط دارد.
پروژه ای که قرار بوده دو ساله ساخته شود و پس از شش سال به بهره برداری رسیده، نمی تواند صرفاً با ذکر تاریخ افتتاح، روایت کاملی از عملکرد خود ارائه کند.
بنابراین، پیشنهاد می شود در زمان افتتاح هر پروژه، این اطلاعات به صورت رسمی منتشر شود:
تاریخ شروع عملیات ـ مدت زمان پیش بینی شده ـ مدت زمان واقعی اجرا ـ میزان تأخیر ـ دلایل تأخیر
این اطلاعات، نه برای ملامت مجریان، بلکه برای یادگیری سازمانی و اصلاح نظام اجرای پروژه های آینده ضروری است.
زیرا در مدیریت زیرساخت، زمان فقط یک عدد در تقویم نیست؛ زمان، بخشی از هزینه واقعی پروژه است.
۲. هزینه؛ پروژه واقعاً چقدر برای کشور تمام شده است؟
دومین پرسش اساسی افکار عمومی باید روشن و بدون ابهام پاسخ داده شود:
این پروژه در نهایت چقدر هزینه داشته است؟
گاهی رقم اعلام شده در زمان کلنگ زنی با رقم زمان افتتاح تفاوت قابل توجهی دارد؛ اما آنچه اهمیت دارد، نه رقم اولیه، بلکه هزینه نهایی و واقعی پرداخت شده برای ایجاد دارایی است.
شایسته است در زمان افتتاح، علاوه بر اعتبار اولیه، رقم نهایی هزینه کرد پروژه نیز به صورت رسمی و عمومی منتشر شود و مشخص باشد که منابع مالی از چه محل هایی تأمین شده است.
همچنین در پروژه های بزرگ، بهتر است میان مواردی همچون:
هزینه ساخت و اجرای مستقیم؛
هزینه تملک و آزادسازی؛
هزینه مشاوره و نظارت؛
تعدیل و تغییر مقادیر؛
هزینه های مالی؛
هزینه های تکمیلی و جانبی؛
و سایر پرداخت های مرتبط
تفکیک و گزارش شود.
شفافیت مالی، از ارزش پروژه نمی کاهد؛ بلکه ارزش واقعی آن را آشکار می کند.
مردم حق دارند بدانند دارایی ای که امروز به نام آنان افتتاح می شود، چه میزان از منابع عمومی را به خود اختصاص داده است.
۳. کیفیت؛ پروژه چگونه ساخته شده است؟
شاید مهم تر از زمان و هزینه، پرسش سوم باشد:
این پروژه با چه کیفیتی ساخته شده است؟
افتتاح نباید پایان کنترل کیفیت باشد؛ بلکه باید نقطه آغاز دوره بهره برداری و ارزیابی عملکرد دارایی ایجادشده تلقی شود.
در پروژه های زیرساختی، صرف «تکمیل فیزیکی» به معنای «موفقیت پروژه» نیست.
یک راه، پل، ساختمان، بیمارستان، شبکه حمل و نقل، تأسیسات یا هر زیرساخت دیگر زمانی پروژه ای موفق محسوب می شود که علاوه بر تکمیل، ایمنی، دوام، عملکرد، قابلیت بهره برداری و استانداردهای فنی مورد انتظار را نیز تأمین کرده باشد.
ازاین رو، پیشنهاد می شود در زمان افتتاح، خلاصه ای از نتایج کنترل کیفیت، مشخصات فنی اصلی، استانداردهای رعایت شده، نتایج آزمایش های فنی و در صورت امکان، شاخص های عملکرد مورد انتظار پروژه نیز منتشر شود.
زیرا پروژه خوب، پروژه ای نیست که فقط ساخته شده باشد؛ پروژه خوب، پروژه ای است که بتواند در طول عمر مفید خود همان گونه که طراحی شده، خدمت ارائه کند.
از «افتتاح» به «کارنامه پروژه»
شاید بتوان برای آینده، مفهوم تازه ای را در مدیریت پروژه های عمومی تعریف کرد:
«کارنامه افتتاح پروژه»
کارنامه ای یک صفحه ای که در روز بهره برداری، در اختیار رسانه ها، مردم و نهادهای نظارتی قرار گیرد و حداقل شامل این موارد باشد:
نام پروژه | کارفرما | پیمانکار | مشاور | تاریخ شروع | مدت قرارداد | مدت واقعی اجرا | اعتبار اولیه | هزینه نهایی | درصد انحراف هزینه | درصد انحراف زمانی | شاخص های اصلی کیفیت | ظرفیت ایجادشده | عمر طراحی | وضعیت بهره برداری
چنین اقدامی می تواند به تدریج فرهنگ جدیدی در مدیریت پروژه های عمومی ایجاد کند؛ فرهنگی که در آن، افتتاح نه پایان پاسخ گویی، بلکه آغاز پاسخ گویی عمومی باشد.
پروژه برای عکس افتتاحیه ساخته نمی شود
یک پروژه عمرانی، پیش از آنکه پس زمینه یک مراسم، قاب یک تصویر یا عنوان یک خبر باشد، سرمایه ای متعلق به مردم است.
بنابراین، شایسته است روایت پروژه نیز از قاب مراسم فراتر رود.
جامعه امروز بیش از آنکه صرفاً بداند «چه پروژه ای افتتاح شد»، می خواهد بداند:
چه زمانی ساخته شد؟
با چه هزینه ای ساخته شد؟
چرا با این مدت زمان ساخته شد؟
چه میزان از منابع عمومی مصرف کرد؟
و مهم تر از همه، با چه کیفیتی ساخته شد؟
این پرسش ها نه نشانه بی اعتمادی، بلکه نشانه بلوغ حکمرانی و احترام به حقوق عمومی است.
افتتاح می تواند همچنان جشن توسعه باشد؛
اما بهتر است در کنار روبان و دوربین و سخنرانی، یک گزارش شفاف نیز روی میز باشد.
روزی که مراسم افتتاح یک پروژه، هم زمان با انتشار «زمان، هزینه و کیفیت» آن برگزار شود، می توان گفت آیین افتتاح از یک رخداد تشریفاتی، به یک سند مدیریتی و اجتماعی ارتقا یافته است.
در چنین الگویی، مسئولان نه فقط روبان افتتاح را می برند،
بلکه کارنامه پروژه را نیز پیش روی مردم می گشایند.
و شاید این، شایسته ترین شکل احترام به مردم و منابع عمومی باشد:
هر پروژه ای که با پول مردم ساخته می شود، باید با حقیقت نیز افتتاح شود.
