◄ کریدور شمال جنوب؛ قابل اتکاترین مسیر زمینی جایگزین مسیرهای دریایی محاصره شده

تین نیوز | محمد عیقرلو :

در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی، شناسایی بهترین مسیرهای زمینی جایگزین برای تامین کالاهای اساسی ایران اهمیت راهبردی دارد. گرچه ارزیابی ظرفیت زیرساخت های ایران نشان می دهدزیرساخت های فعلی ظرفیت جایگزینی کامل را ندارند و حتی با فعال سازی حداکثری همه مسیرهای زمینی و ریلی، ایران نمی تواند به طور کامل جای بنادر جنوبی را پر کند. اما می تواند ۷۰-۸۰ درصد نیاز کالاهای اساسی را با ترکیب هوشمندانه مسیرها تأمین کند.

مقایسه تحلیلی مسیرها 

1. کریدور شمال جنوب (خزر + ریلی)

- ظرفیت ۱۰-۱۵ میلیون تن/سال (قابل افزایش تا ۲۰ میلیون با سرمایه گذاری)

- هزینه ۳۰-۴۰ درصد ارزان تر از حمل جاده ای، رقابتی با دریایی

- زمان ۱۵-۲۵ روز از روسیه/ قزاقستان تا مرکز ایران

- ریسک متوسط؛ وابسته به همکاری روسیه، آذربایجان، ترکمنستان

نقاط قوت:

- تنها مسیری که می تواند حجم بالای غلات را جابجا کند

- اتصال ریلی مستقیم تا تهران (از طریق ترکمنستان و آذربایجان)

- هزینه پایین تر به دلیل حمل انبوه ریلی

نقاط ضعف:

- گلوگاه رشت-آستارا: ۱۶۲ کیلومتر راه آهن ناقص که کل کریدور را ناقص می کند

- بنادر خزر (انزلی، امیرآباد، نوشهر) عمق کافی برای کشتی های بزرگ ندارند

- ظرفیت تخلیه روزانه محدود (حدود ۱۰-۱۵ هزار تن)

۲. مسیر پاکستان (گوادر/کراچی)

- ظرفیت ۲-۳ میلیون تن/ سال

- هزینه متوسط؛ کرایه کامیون بالا در بلوچستان

- زمان ۷-۱۲ روز از کراچی تا تهران

- ریسک بالا؛ ناامنی، قاچاق، زیرساخت ضعیف

نقاط قوت:

- دسترسی مستقیم به دریای عمان بدون عبور از هرمز

- مسیر جایگزین در صورت بسته شدن کامل خلیج فارس

- امکان استفاده از بندر گوادر (سرمایه گذاری چین)

نقاط ضعف:

- امنیت: حملات گروه های مسلح در بلوچستان

- زیرساخت: جاده های دوطرفه کوهستانی، گمرکات کوچک

- ظرفیت گمرکی: تفتان و ریمدان روزانه چند صد کامیون بیشتر ظرفیت ندارند

- وابستگی به ثبات سیاسی پاکستان

۳. مسیر ترکیه (بازرگان/سرو)

- ظرفیت ۵-۷ میلیون تن/سال

- هزینه گران؛ ۲-۳ برابر دریایی

- زمان ۳-۷ روز از اروپا تا ایران

- ریسک متوسط؛ وابسته به روابط سیاسی

نقاط قوت:

- سریع ترین مسیر زمینی به اروپا

- زیرساخت جاده ای و گمرکی بسیار خوب

- امکان حمل کالاهای حساس (دارو، تجهیزات پزشکی)

نقاط ضعف:

- هزینه بالا: برای کالاهای اساسی حجیم (گندم) مقرون به صرفه نیست

- وابستگی به ترکیه و هماهنگی با ناتو

- ظرفیت محدود برای کالاهای فله

۴. مسیر چین-آسیای میانه (ریلی)

- ظرفیت ۱-۲ میلیون تن/سال (هفته ای ۵-۱۰ قطار)

- هزینه گران؛ ۲-۳ برابر دریایی

- زمان ۱۲-۱۵ روز از چین تا تهران

- ریسک متوسط؛ نیاز به هماهنگی چند کشور

نقاط قوت:

- ایمن ترین مسیر (بدون خطر دزدی دریایی)

- مناسب کالاهای صنعتی و باارزش

- زمان کمتر از دریایی (۳۰-۴۰ روز)

نقاط ضعف:

- ظرفیت محدود: تعداد قطارها کم است

- هزینه بالا برای کالاهای فله

- نیاز به تغییر عرض ریل در مرزهای ترکمنستان/قزاقستان

۵. مسیر عراق (ترانزیت)

- ظرفیت: ۱-۲ میلیون تن (عمدتاً صادرات)

- هزینه:  متوسط

- زمان:  ۲-۵ روزریسک بالا؛ بی ثباتی سیاسی

نقاط قوت:

- مسیر سریع برای صادرات به عراق

- امکان ترانزیت از بندر ام قصر

نقاط ضعف:

- عراق خودش واردکننده بزرگ کالاهای اساسی است

- نمی تواند برای واردات به ایران نقش کلیدی داشته باشد

- ناامنی و فساد گمرکی

کدام مسیرها قابل اتکا هستند؟

رتبه بندی نهایی بر اساس قابلیت اتکا:

۱ . خزر/ شمال-جنوب: بالاترین ظرفیت، پایین ترین هزینه، تنها گزینه برای غلات

۲ . ترکیه:  سریع، امن، اما محدود برای فله

۳ . چین (ریلی): ایمن و قابل پیش بینی، اما ظرفیت کم

۴ . پاکستان: جایگزین اضطراری، اما پرریسک

۵ . عراق:  فقط برای صادرات، نه واردات 

گلوگاه های حیاتی که باید رفع شوند

۱. راه آهن رشت آستارا: بدون ۱۶۲ کیلومتر باقی مانده، کریدور شمال-جنوب ناقص است. تکمیل آن ظرفیت را ۲-۳ برابر می کند.

۲. عمق بخشی بنادر خزر: انزلی و امیرآباد باید ظرفیت پذیرش کشتی های ۱۰-۱۵ هزار تنی را داشته باشند.

۳. توسعه گمرکات شرقی: تفتان و ریمدان نیاز به تجهیزات تخلیه، انبار و نیروی انسانی بیشتر دارند.

۴. امنیت بلوچستان: بدون ثبات، مسیر پاکستان قابل اتکا نیست.

۵. تنوع شرکای تجاری: کاهش وابستگی به روسیه و چین برای جلوگیری از فشار سیاسی.

5.تنوع شرکای تجاری: کاهش وابستگی به روسیه و چین برای جلوگیری از فشار سیاسی.

استراتژی بهینه پیشنهادی

تأمین کالاهای اساسی (گندم، ذرت، روغن):

- ۶۰ درصد از خزر/ شمال - جنوب (روسیه، قزاقستان)

- ۲۰ درصد از ترکیه (روغن، لبنیات)

- ۱۰ درصد از پاکستان (برنج، شکر)

- ۱۰ درصد از چین (کالاهای صنعتی)

تأمین کالاهای صنعتی و دارو:

- ۴۰ درصد از ترکیه/اروپا

- ۳۰ درصد ازچین (ریلی)

نتیجه گیری 

زیرساخت های فعلی ایران ظرفیت جایگزینی کامل مسیرهای دریایی را ندارند، اما با یک استراتژی ترکیبی:

- کوتاه مدت (۱-۲ سال): تمرکز بر خزر و ترکیه + استفاده حداکثری از ظرفیت موجود

- میان مدت (۳-۵ سال): تکمیل رشت-آستارا + توسعه بنادر خزر + تقویت مرزهای شرقی

- بلندمدت (۵-۱۰ سال): تبدیل ایران به هاب ترانزیتی منطقه با ظرفیت ۵۰+ میلیون تن

 قابل اتکاترین مسیر:

- کریدور شمال-جنوب (خزر) به شرط تکمیل راه آهن رشت - آستارا

سریع ترین مسیر:

- ترکیه (اما گران)

امن ترین مسیر:

- چین ریلی (اما کم ظرفیت)

محمد عیقرلو دبیر فدراسیون حمل و نقل و لجستیک ایران