◄ میرجاوه؛ گره کور تجارت شرق؛ از بن‌ بست ناامنی تا کریدور طلایی

مدتهاست که علیرغم اهمیتی که مرز مشترک (میرجاوه/تفتان) در تجارت و ترابری بین المللی بین دو کشور ایران و پاکستان دارد.

اما به رغم اخبار رسانه ها از بازدید مقامات دو کشور، نه تنها ره به آبادانی و تجهیز و توسعه امکانات لازم نمی برد بلکه هر از چند گاه، محلی برای مناقشات، تراکم و تعطیلی عبور کالا، مسافر و ناوگان کامیون دو کشور می شود.مسئله ای که به درستی ریشه در مجموعه ای از عوامل پیچیده و به هم پیوسته دارد که فراتر از بازدیدهای دیپلماتیک است و  نیاز مبرم به موشکافی این علت ها ،موانع و سپس راهکارهای عملی برای آینده دارد که در ادامه این یادداشت به صورت اجمالی به بررسی آنها می پردازیم:

واکاوی علت ها و موانع اصلی

مرز میرجاوه تفتان با وجود پتانسیل بالا، با «علت هایی» دست و پنجه نرم می کند که آن را به محلی برای تراکم و اختلاف تبدیل کرده است:

1. ناامنی و بی ثباتی در منطقه: جدی ترین مانع، حملات تروریستی و ناامنی های پیوسته در داخل پاکستان است. این ناامنی به توقف کامل پذیرش کالاهای اساسی و عدم امکان تردد ناوگان منجر می شود و حتی اعتراضات تجار پاکستانی را در پی داشته است.

2. زیرساخت های ناکارآمد و قدیمی: کمبود امکانات مدرن گمرکی و حمل و نقل، مشکل اصلی زیرساختی است. راه آهن تفتان با وجود ظرفیت استراتژیک برای حمل کالاهای فله، تقریباً بلااستفاده مانده است. در سوی ایران نیز وضعیت زیرساخت ها مطلوب نیست و زیرساخت های جاده ای ضعیف در برخی نقاط، مشکلات را دوچندان کرده است.

3. موانع اداری و تشریفات گمرکی طولانی: رویه های طولانی و پیچیده گمرکی در هر دو طرف، فعالان اقتصادی را با چالش جدی مواجه کرده است. این فرآیندهای وقت گیر، هزینه ها را افزایش داده و تجارت را با اختلال مواجه می سازد.

4. تعطیلی های مکرر و یک طرفه: مرز بارها به دلایل مختلف تعطیل شده که نمونه هایی از آن در سال های اخیر دیده می شود. حتی پس از بازگشایی، محدودیت های یک طرفه از سوی پاکستان، روند تجارت را مختل کرده است. در ژوئن ۲۰۲۶ نیز پس از یک دوره رونق نسبی، دوباره اختلال ایجاد شد.

5. مشکلات کلان اقتصادی و تحریم ها: محدودیت های بانکی و تحریم های بین المللی علیه ایران، همواره سایه سنگینی بر تجارت دو کشور داشته است. این امر استفاده از کانال های رسمی مالی را دشوار کرده و به رونق تجارت غیررسمی دامن زده است.

6. تمرکز بیش از حد بر یک گذرگاه: وابستگی شدید به یک گذرگاه، زنجیره تامین را شکننده می کند. به طوری که اختلال در آن، اثرات فوری بر بازارهایی مانند تامین ال پی جی در پاکستان می گذارد.

 راهکارهای آینده برای گشایش گره ها

برای عبور از این وضعیت، راهکارها باید جامع و در سطوح مختلف دنبال شوند:

تقویت همکاری های امنیتی:

· اقدام فوری و مستمر: ایجاد کمیته های امنیتی مشترک برای تبادل اطلاعات و مدیریت بحران.

· تأمین امنیت محموله ها: ایجاد کریدورهای سبز امن با گشت های مشترک برای محافظت از ناوگان در برابر حملات.

توسعه و نوسازی زیرساخت ها:

 · احیا و توسعه راه آهن تفتان: فعال سازی ایستگاه گمرکی راه آهن تفتان برای حمل کالاهای فله، که هزینه را کاهش و کارایی را افزایش می دهد.به ویژه ، نوسازی پایانه مرزی: سرمایه گذاری مشترک برای تجهیز میرجاوه به سردخانه های مدرن، پارکینگ های بزرگ و امکانات رفاهی برای رانندگان

بهبود فرآیندهای اداری و گمرکی:

 · اجرای پنجره واحد مرزی: ایجاد یک سیستم مشترک برای ارائه همزمان مدارک به هر دو طرف، که به طور کامل جایگزین رویه های کاغذی شود.

 · افزایش ساعات کاری و روزهای فعالیت: افزایش قابل توجه زمان کاری گمرک برای کاهش تراکم و روان سازی تردد.

تنوع بخشی به مسیرهای تجاری:

فعال سازی جدی گذرگاه های جایگزین: توسعه همزمان مرزهای ریمدان - گبد و پیشین-مند تا فشار از روی میرجاوه برداشته شود.

 · حمایت از سرمایه گذاری بخش خصوصی: ایجاد مشوق های جدی برای سرمایه گذاری در این مسیرهای جدید.

تعمیق همکاری های اقتصادی و دیپلماتیک:

· امضای موافقتنامه های جامع ترجیحی: فراتر از اعلامیه ها، برای حذف تدریجی تعرفه ها و تسهیل تجارت کالاهای اساسی اقدام شود.

· ایجاد صندوق توسعه مرزهای مشترک: تامین مالی پروژه های زیربنایی با نظارت مشترک و هدفگذاری برای رسیدن به هدف تجارت ۵ میلیارد دلاری.

مدیریت فعال بازار و زنجیره تامین:

· تنوع بخشی به مبادی تامین: کاهش وابستگی به یک کالا و یک مسیر با ایجاد قراردادهای بلندمدت از مبادی مختلف.

اجرای موفق این راهکارها نیازمند اراده سیاسی جدی و همکاری تنگاتنگ نهادهای دولتی و خصوصی هر دو کشور است. تحقق آن می تواند مرز میرجاوه-تفتان را از محل مناقشه به موتور محرک توسعه منطقه ای تبدیل کند.