◄ سهم ترکیه از معطلی ناوگان ایرانی چقدر است؟
روزانه ۶۰۰ کامیون از گوربولاغ وارد بازرگان می شوند اما فقط ۳۰۰ دستگاه امکان خروج دارند؛ صف ۵ هزار کامیونی و انتظار ۲۰ روزه، سهم ترکیه از معطلی ناوگان ایرانی را به پرسش روز تبدیل کرده است.
مرز بازرگان در شرایطی به یکی از مهم ترین معابر تجارت خارجی ایران تبدیل شده که افزایش حجم واردات، صادرات و ترانزیت به وضوح از ظرفیت عملیاتی این گذرگاه پیشی گرفته است. این فشار صرفاً ناشی از رشد طبیعی تردد نیست؛ وقوع محدودیت ها و شرایط جنگی در بنادر جنوبی کشور، بخش قابل توجهی از مسیرهای لجستیکی را به سمت مرزهای شمال غربی سوق داده و بازرگان را به خط مقدم جریان کالای کشور بدل کرده است.
به گزارش سرویس لجستیک و ترانزیت تین نیوز، محسن باقرپور، مدیرکل گمرک بازرگان، در گفت وگو با تسنیم با اشاره به این تغییرات مسیر لجستیک تأکید کرد: بخشی از جریان کالا از طریق بندر مرسین ترکیه هدایت می شود و گمرک بازرگان در این شرایط نقش تعیین کننده ای در تأمین و انتقال کالا به کشور ایفا می کند.
ارقام رسمی این سهم پذیری رو به رشد را تأیید می کنند:
- واردات: حدود ۱۵۰ هزار تن کالای اساسی، دارو، موز و سایر اقلام، با رشد ۲۵۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته
- صادرات: حدود ۱۹۰ هزار تن کالا به مقصد ترکیه، کشورهای جنوب خلیج فارس و هند، با افزایش ۴۰ درصدی
- ترانزیت داخلی: حدود ۶۰۰ هزار تن کالا به ارزش ۳.۵ میلیارد دلار ، با رشد ۸۰ درصدی
دو سوی یک مرز؛ دو ظرفیت نابرابر
مهم ترین نکته در تحلیل وضعیت بازرگان، تفاوت فاحش ظرفیت تردد کامیون در دو جهت است. به گفته مدیرکل گمرک بازرگان، روزانه حدود ۶۰۰ کامیون از گمرک گوربولاغ ترکیه به ایران وارد می شوند و لاین ورود به صورت شبانه روزی فعال است؛ به گونه ای که صف انتظار رانندگان ایرانی برای ورود به کشور کمتر از دو روز برآورد می شود.
اما در سمت خروجی روایت کاملاً متفاوت است. ظرفیت پذیرش کامیون های خروجی از سوی گمرک گوربولاغ حدود ۳۰۰ دستگاه در روز است؛ یعنی دقیقاً نصف جریان ورودی. این ناترازی باعث شده صف خروج به مرز تاریخی خود برسد:
- خردادماه: سرپرست دفتر ترانزیت سازمان راهداری از صف حدود ۳ هزار کامیون خبر داد و تأکید کرد طرف ترکیه ای به طور کامل به تعهدات خود درباره افزایش ظرفیت پذیرش پایبند نبوده است.
- ماه گذشته: حسین گروسی، مدیرعامل منطقه آزاد ماکو، از افزایش تعداد کامیون های معطل برای ورود به ترکیه به ۵ هزار دستگاه خبر داد.
- اردیبهشت ماه: رئیس هیئت مدیره انجمن صنفی شرکت های حمل ونقل بین المللی ایران از صف ۳ هزار کامیون و هزینه قابل توجه توقف این ناوگان پرده برداشت.
- زمان انتظار: روایت رانندگان از توقف هایی بیش از ۲۰ روز در صف خروج حکایت دارد.
سهم ترکیه از این معطلی، اما محدود به عدد ظرفیت پذیرش نیست. فرماندار شهرستان دوغوبایزید ضمن تأیید افزایش تردد کامیون ها اعلام کرد با اتخاذ تدابیر امنیتی، سهم کامیون های مورد بازرسی از ۷۵ به ۴۹ درصد کاهش یافته و ورود روزانه به ترکیه به حدود ۳۰۰ دستگاه رسیده است. این یعنی بخشی از گلوگاه، به فرآیندهای بازرسی و کنترل سمت ترکیه ای نیز مرتبط است، هرچند درباره برخی ادعاهای مطرح شده مبنی بر «مشوق های کشف مواد مخدر» در میان کارکنان مرزی ترکیه، مستند رسمی قابل اتکایی یافت نشد.
«دروازه سوم»؛ راهکاری که هنوز به نتیجه نرسیده است
در برابر این بحران، محور اصلی مذاکرات، ایجاد «دروازه سوم» یا لاین اضافه در مرز بازرگان است. باقرپور با تأکید بر اینکه در حال حاضر تجارت دو کشور با دو باجه انجام می شود، اعلام کرد: در صورت بهره برداری از لاین سوم، صادرات ایران به ترکیه می تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یابد و ظرفیت پذیرش گمرک گوربولاغ از حدود ۳۰۰ به نزدیک ۴۰۰ کامیون در روز برسد.
در همین راستا، مصطفی آیوَت، فرماندار دوغوبایزید، از بررسی درخواست ایران برای فعال سازی مرکز تجاری بازرگان در منطقه آزاد ماکو خبر داد و تأکید کرد این تصمیم بر اساس منافع مشترک دو کشور و ملاحظات امنیتی اتخاذ خواهد شد. اخیراً نیز هیأتی از طرف ترکیه برای بررسی شرایط ایجاد این دروازه از مرز بازرگان بازدید کرده است.
نوبت دهی الکترونیکی؛ اصلاح فرآیند یا گلوگاه جدید؟
از ابتدای مردادماه، نوبت دهی مجازی برای ناوگان تجاری در پایانه مرزی بازرگان آغاز شده است. هدف اعلام شده، کاهش حضور فیزیکی رانندگان، ساماندهی تردد و مدیریت بهتر ترافیک است. اصل الکترونیکی شدن اقدامی مثبت برای شفافیت محسوب می شود، اما کارآمدی آن به طراحی و نظارت سامانه وابسته است؛ به ویژه آنکه دریافت نوبت در این سازوکار به فرآیندهای کد رهگیری سازمان راهداری گره خورده و هر تأخیر در این حلقه می تواند مستقیم به صورت زمان اضافه در صف ناوگان خودنمایی کند.
از همین رو لازم است طراحی سامانه به گونه ای باشد که امکان انحصار، اولویت دهی غیرشفاف یا محدودشدن دسترسی رانندگان و شرکت های حمل ونقل وجود نداشته باشد و اطلاعات نوبت ها و ظرفیت های قابل تخصیص به صورت شفاف در دسترس باشد.
بازرگان، تجارت در حال رشد و زیرساخت در حال فشار
آنچه از کنار هم قراردادن آمار تجارت و وضعیت تردد کامیون ها استخراج می شود، یک دوگانگی آشکار است: حجم فعالیت اقتصادی بازرگان با سرعتی انفجاری در حال افزایش است، اما ظرفیت عبور کامیون ها متناسب با آن رشد نکرده است. رشد ۲۵۰ درصدی واردات، افزایش ۴۰ درصدی صادرات و رشد ۸۰ درصدی ترانزیت، نشان می دهد این فشار مقطعی نیست و با تغییر مسیرهای لجستیکی، بازرگان به حلقه مرکزی زنجیره تجارت خارجی کشور تبدیل شده است.
راهکار نیز صرفاً افزایش تعداد باجه ها نیست؛ بلکه باید به طور همزمان ظرفیت پذیرش طرف ترکیه ای، توسعه لاین سوم، هماهنگی دوجانبه، ارتقای کارایی دستگاه های ایکس ری و کمک بازرسی، شفاف سازی سامانه نوبت دهی و مدیریت هزینه های توقف دنبال شود. در غیر این صورت، هرچه حجم تجارت از مسیر بازرگان افزایش یابد، شکاف میان ظرفیت عبور کالا و ظرفیت واقعی مرز بزرگ تر شده و هزینه آن بر دوش تمام حلقه های زنجیره تجارت خارجی کشور – نه فقط راننده – تحمیل خواهد شد.
