◄ کدام مُد حمل‌ ونقلی انرژی بیشتری می‌بلعد؟ از جاده‌ های پرمصرف تا ریل‌ های سبز

بخش حمل ونقل اگرچه در طبقه بندی رایج «صنایع انرژی برِ تولیدی» قرار نمی گیرد، اما در عمل یکی از بزرگ ترین مصرف کنندگان انرژی در اقتصاد جهانی است؛ بخشی که در آن، مُد انتخابی (جاده ای، ریلی، هوایی و دریایی)، کیفیت ناوگان و زیرساخت، و الگوی سفر و بارگیری تعیین می کند شدت انرژی تا چه اندازه بالا یا پایین باشد. در ایران نیز جاده محوری، فرسودگی ناوگان و سهم محدود ریل، مصرف سوخت را به یکی از گلوگاه های پایدار اقتصاد تبدیل کرده است.

جاده، بازیگر اصلی مصرف انرژی

 به گزارش تین نیوز، در تصویر جهانی مصرف انرژی حمل ونقل، یک واقعیت ثابت دیده می شود: «جاده» سهم غالب را در مصرف انرژی این بخش دارد؛ از خودروهای شخصی تا ناوگان باربری و اتوبوس ها. این غلبه، فقط ناشی از تعداد بالای وسایل نقلیه نیست؛ بلکه ترافیک، توقف های مکرر، ضریب اشغال پایین خودروهای سواری و حرکت های برگشتیِ کم بار در حمل بار، شدت انرژی را افزایش می دهد و باعث می شود کوچک ترین اختلال در بازار سوخت، به سرعت به اقتصاد و معیشت سرریز شود.

هواپیما و خودرو شخصی؛ پرمصرف ترین انتخاب ها

کارشناسان انرژی و حمل ونقل بر این نکته تأکید دارند که از منظر «انرژی به ازای جابه جایی»، هواپیما و خودروی شخصی عموماً پرمصرف ترین گزینه ها هستند؛ هواپیما به دلیل نیاز انرژی بالا برای برخاست و پرواز، و خودرو شخصی به دلیل تقسیم شدن انرژی مصرفی میان تعداد کم سرنشینان. در مقابل، افزایش ضریب اشغال (مثلاً حرکت گروهی به جای تک سرنشینی) و توسعه حمل ونقل عمومی، از سریع ترین راه های کاهش انرژی بر بودن سفرهای شهری و بین شهری محسوب می شود.

ریل و دریا؛ مسیرهای کم مصرف تر برای جابه جایی

در سمت دیگر طیف، حمل ونقل ریلی و دریایی معمولاً از بهره ورترین مُدها به شمار می روند؛ به ویژه در جابه جایی بار. اصطکاک پایین حرکت قطار روی ریل و ظرفیت بالای حمل در هر رام، مصرف انرژی به ازای «تن-کیلومتر» را کاهش می دهد. حمل ونقل دریایی نیز در مسیرهای طولانی و بارهای حجیم، معمولاً یکی از کم مصرف ترین روش هاست؛ هرچند محدودیت های جغرافیایی و زمان سفر، نقش آن را در شبکه داخلی برخی کشورها محدود می کند.

ایران؛ جاده محوری، فرسودگی ناوگان و فشار بر انرژی

در ایران، ساختار حمل ونقل به گونه ای است که فشار اصلی مصرف انرژی بر دوش جاده قرار دارد. از یک سو، سهم بالای حمل بار جاده ای و تکیه بر کامیون ها و وانت ها، و از سوی دیگر، رشد سفرهای خودرویی در کلان شهرها، مصرف سوخت را بالا برده است. افزون بر آن، فرسودگی بخشی از ناوگان و ناکافی بودن زیرساخت های رقابتیِ ریلی و ترکیبی (چندوجهی) باعث شده مزیت بالقوه ریل در کاهش شدت انرژی، به اندازه ظرفیت واقعی اش بالفعل نشود.

جمع بندی کارشناسان نشان می دهد «انرژی بر بودن حمل ونقل» بیش از آن که سرنوشت محتوم باشد، نتیجه انتخاب های سیاستی و مدیریتی است: وقتی جاده محور اصلی جابه جایی بماند و خودرو تک سرنشین و ناوگان فرسوده سهم بالا داشته باشند، شدت انرژی افزایش می یابد و ناترازی سوخت، آلودگی و هزینه لجستیک تشدید می شود. در مقابل، هر سیاستی که به افزایش سهم ریل در بار و مسافر، نوسازی ناوگان، ارتقای ضریب اشغال، توسعه حمل ونقل عمومی و مدیریت تقاضای سفر منجر شود، به طور مستقیم از «مصرف انرژی» تا «بهره وری اقتصادی» و «کیفیت زندگی شهری» اثر خواهد گذاشت؛ مسیری که برای ایران، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت راهبردی است.