◄ پایش بهره‌ وری و بهبود پیوسته در راه‌ آهن

در سیاست های ابلاغی اقتصاد مقاومتی از سوی رهبر شهید انقلاب در 1392، موضوع بهره وری سه بار مورد تاکید قرار گرفته و با نامگذاری سال 1405 از سوی رهبر معظم و نقش بهره وری در تاب آوری جنگی، ضرورت توجه به آن اهمیت بیشتری یافته است.   

حدیث شریف «مَنِ اسْتَوَى یَوْماهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ» از امیرالمؤمنین علی (ع) یکی از عمیق ترین و کاربردی ترین آموزه های اسلامی در حوزه مدیریت و پیشرفت سازمانی است. معنای حدیث چنین است: کسی که دو روزش یکسان باشد، دچار غبن (فریب خوردگی در معامله) شده است. این سخن کوتاه اما پرمغز، در واقع یک اصل راهبردی برای پویایی و بهبود مستمر ارائه می دهد؛ زیرا در نگاه اسلام، عمر سرمایه اصلی انسان است و هر لحظه ای که بدون رشد و تعالی سپری شود، سرمایه ای از دست رفته محسوب می شود.

در فضای سازمانی، این حدیث به روشنی بیان می کند که هر سازمانی که وضعیت امروز آن با دیروز تفاوتی نداشته باشد، خواه در بهره وری، کیفیت، نوآوری، رضایت مشتری یا فرهنگ سازمانی، در واقع رو به زوال است. چراکه در دنیای رقابتی امروز، توقف معنایی جز عقبگرد و از دست دادن فرصت ها ندارد. رقبا درحال پیشرفت هستند و مشتریان انتظارات رو به رشدی دارند؛ سازمانی که بایستد، عملاً دارد می بازد، هرچند صورت سود و زیان آن را نشان ندهد. اما مسئله اصلی اینجاست که «استوی» یا یکسانی روزها، بدون ابزارهای دقیق سنجش قابل تشخیص نیست.

یک مدیر ممکن است احساس کند سازمانش در حال حرکت است، اما اگر شاخص های عینی و قابل اندازه گیری نداشته باشد، به راحتی دچار توهم پیشرفت می شود. از این رو، پیاده سازی حدیث «من استوی یوماه» به عنوان رشد بهره وری در سازمان مستلزم استقرار یک نظام سنجش دقیق عملکرد است. این نظام آماری باید بتواند تغییرات اندک شاخصهای بهبود کیفیت و بهره وری را در کوتاه ترین بازه زمانی ممکن، مثلاً هفتگی رصد نماید. 

در گزارش آماری UIC 2025، شاخص های راه آهن جهان را می توان در سه سری اصلی و به هم پیوسته دسته بندی کرد: 1) شبکه و ناوگان، 2) ترافیک و عملکرد، و 3) بهره وری. این سه دسته به ترتیب نقش «ورودی»، «خروجی» و « بهره وری » سیستم حمل و نقل ریلی را ایفا می کنند. سری اول: شبکه و ناوگان نشان دهنده سرمایه های فیزیکی و منابع در دسترس است. در گروه اول شاخص ها در بخش شبکه (1)، شاخص هایی مانند طول کل خطوط، طول مسیرهای دو یا چندخطه، خطوط برقی شده، مساحت کشور، جمعیت و تراکم جمعیت قرار می گیرند و در بخش ناوگان نیز تعداد لوکوموتیوها، خودکشش ها، واگن های مسافری و باری، و همچنین نیروی انسانی (میانگین پرسنل) ارزیابی می شود. این سری در واقع پاسخ به این پرسش است: «چه امکانات و تجهیزاتی در اختیار داریم؟». گروه دوم شاخص ها (2): ترافیک و عملکرد حاصل فعالیت عملیاتی سیستم ریلی است. این گروه خروجی های حمل بار (تن بار جابه جا شده و تن-کیلومتر)، حمل و نقل مسافر (تعداد مسافران جابه جا شده و مسافر-کیلومتر)، و شاخص های عملکردی مانند قطار-کیلومتر و تن-کیلومتر ناخالص قطار را می شود. این دسته پاسخ می دهد که «چقدر کار انجام شده است؟» و میزان خدمات ارائه شده به جامعه را کمّی می کند. گروه سوم شاخص ها: بهره وری به صورت مستقیم در گزارش اصلی نیامده، اما از نسبت خروجی به ورودی قابل محاسبه است. بهره وری زیرساخت (ترافیک به ازای هر کیلومتر خط)، بهره وری ناوگان (تن-کیلومتر به ازای هر واگن باری)، بهره وری لوکوموتیو ... و بهره وری عملیاتی (میانگین بار هرقطار) از مهم ترین این شاخص ها هستند.

در مجموع، این سه دسته، چارچوبی کامل برای تحلیل جامع سیستم های ریلی فراهم می آورند. البته در صفحه آماری اتحادیه جهانی راه آهن ها (UIC) شاخص های بیشتری از شبکه و ناوگان، عملکرد و بهره وری ذکر شده است (و فیش ،320، تین 310934).

برای پایش دقیق بهره وری، شاخص های بیشتری نیاز است که نمونه های آن در کتابچه آماری Railroad Facts 2008 از 1929 بیان شده است (تین 250591) از جمله تعداد واگن در قطار، متوسط سیر بار، تن بر قطار و تن بر واگن، تن مایل بر قطارساعت، تن مایل بر واگن بارگیری شده، تن مایل بر گالن سوخت مصرفی، تن مایل بر پرسنل و نفرساعت، تن مایل بر مایل خط ...، و برای پایش هفتگی از شاخص های سرعت میانگین قطارها، توقف میانگین واگن در پایانه ها و واگن درسیر استفاده می شود (تین 240850).

حاصل سالانه این اقدامات در یک راه آهن را می توان در انقلاب 5 ساله درآمد به هزینه راه آهن ژاپن (تین 65478) مشاهده نمود.