| کد خبر ۳۲۷۱۳۷
کپی شد

◄ نقدی بر یرنامه راهبردی توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی

امیر فروتن در نقد سند راهبردی TOD تهران بر غفلت از حکمرانی، فرهنگ، اقتصاد سیاسی و تعارض نهادی تمرکز دارد. به گفته او مهم ترین ضعف سند آن است که مشخص نیست TOD در تهران قرار است ابزار چه هدفی باشد.

نقدی بر یرنامه راهبردی توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی
تین نیوز |

با توجه به بخش های ارائه شده از سند راهبردی TOD تهران، اگر بخواهیم از منظر یک متخصص حمل و نقل عمومی، برنامه ریزی شهری، حکمرانی شهری و توسعه مبتنی بر حمل و نقل همگانی نقدی حرفه ای و عمیق ارائه کنیم، به نظر می رسد مهم ترین ضعف های سند در سطح «فلسفه برنامه»، «حکمرانی»، «فرهنگ»، «استراتژی»، «اقتصاد سیاسی توسعه شهری» و «ساختار سازمانی» قرار دارند، نه صرفاً در جزئیات فنی.

1 -  ابهام در استراتژی اصلی سند

مهم ترین ضعف سند آن است که مشخص نیست TOD در تهران قرار است ابزار چه هدفی باشد.

در ادبیات جهانی TOD سه کارکرد اصلی دارد:

کاهش وابستگی به خودرو

ارتقای ارزش زمین و بازتوزیع منافع توسعه

ارتقای کیفیت زندگی و عدالت فضایی

اما در این سند تقریباً همه این اهداف همزمان ذکر شده اند، بدون آنکه اولویت بندی شوند. از یک سو بر کاهش آلودگی تأکید می شود، از سوی دیگر بر افزایش شدت بهره برداری زمین، و از سوی دیگر بر عدالت فضایی و سرزندگی اجتماعی. نتیجه آن است که سند بیشتر شبیه یک «بیانیه آرمانی» است تا یک استراتژی.

سؤال اساسی این است:

آیا TOD در تهران پروژه حمل و نقلی است؟

یا پروژه بازآفرینی شهری؟

یا پروژه مالی برای تأمین منابع توسعه مترو؟

یا پروژه عدالت فضایی؟

سند پاسخ روشنی به این سؤال ها نمی دهد.

2 - غیبت کامل بعد فرهنگی  TOD

این شاید بزرگ ترین خلأ سند باشد. در سراسر بخش های ارائه شده، فرهنگ تقریباً به معنای واقعی کلمه غایب است. در حالی که TOD پیش از آنکه پروژه کالبدی باشد، یک پروژه تغییر رفتاری است. موفقیت TOD  وابسته به تغییر الگوی سفر، تغییر سبک زندگی، کاهش وابستگی به خودرو، افزایش پذیرش زندگی متراکم، تقویت فرهنگ پیاده روی و تقویت فرهنگ حمل و نقل عمومی است. اما در سند، فرهنگ تقریباً فقط در قالب چند واژه کلی مانند «تعامل اجتماعی» یا «سرزندگی» ظاهر شده است. در عوض هیچ اشاره ای به مواردی مثل، سرمایه اجتماعی محلات، مقاومت فرهنگی در برابر تراکم، فرهنگ خودرومحوری، رفتار سفر شهروندان، هویت محله ای، حافظه شهری، عدالت فرهنگی و اقتصاد فرهنگ پیرامون ایستگاه ها نشده است. در حالی که در شهرهایی مانند کپنهاگ، سئول، هنگ کنگ و توکیو، موفقیت TOD بیش از آنکه محصول مهندسی باشد محصول مهندسی فرهنگی بوده است.

3 -  فقدان نظریه حکمرانی  TOD

سند به شدت فنی و کالبدی است. اما TOD در جهان یک مسئله حکمرانی است. در متن تقریباً هیچ پاسخی برای این پرسش ها وجود ندارد اینکه، چه کسی تصمیم می گیرد؟، چه کسی منتفع می شود؟، چه کسی هزینه می دهد؟، تعارض منافع چگونه کنترل می شود؟ و مکانیزم مشارکت عمومی چیست؟ در حالی که TOD موفق بدون نظام حکمرانی امکان پذیر نیست.

4 -  تناقض بنیادین میان TOD و نظام درآمدی شهرداری

این مهم ترین نقد ساختاری سند است. سند بارها به توسعه کالبدی، تراکم، شدت بهره برداری و رشد پیرامون ایستگاه ها اشاره می کند. اما به یک مسئله اساسی نمی پردازد، شهرداری تهران طی دهه های گذشته بخش مهمی از منابع خود را از محل فروش تراکم، تغییر کاربری، مصوبات موردی و کمیسیون ماده ۵ تأمین کرده است. در حالی که فلسفه TOD دقیقاً نقد همین الگوی توسعه است. به عبارت دیگر، TOD قرار است توسعه پراکنده و سوداگری زمین را کنترل کند؛ اما مجری اصلی آن نهادی است که خود بخشی از مسئله محسوب می شود. این همان چیزی است که در ادبیات حکمرانی، «تعارض نهادی» نامیده می شود.

5 -  استقرار TOD در معاونت شهرسازی؛ یک تعارض سازمانی

این نقد بسیار جدی و راهبردی است. در تجربه های موفق دنیا، TOD  معمولاً تحت یکی از این ساختارها اداره می شود نهاد هایی مانند، سازمان حمل و نقل کلانشهری، نهاد توسعه منطقه ای، شرکت توسعه ایستگاه و سازمان مستقل TOD. اما در تهران، استقرار TOD در معاونت شهرسازی (علی رغم توجه شهردار محترم و تاکید ایشان بر تشکیل کمیته مشترک) چند مسئله ایجاد می کند:

نخست: معاونت شهرسازی خود تنظیم کننده تراکم و ساخت وساز است. بنابراین TOD به جای آنکه ناظر و اصلاح کننده سیاست های توسعه شهری باشد، به زیرمجموعه همان نهادی تبدیل می شود که باید مورد ارزیابی و نقد قرار گیرد.

دوم: منطق شهرسازی در تهران عمدتاً کالبدمحور است. در حالی که TOD یک پروژه حمل و نقلی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است.

سوم: احتمال تبدیل TOD به پروژه افزایش تراکم پیرامون ایستگاه ها افزایش می یابد. در حالی که TOD صرفاً «تراکم بیشتر» نیست. TOD یعنی:

دسترسی بیشتر + اختلاط کاربری + کیفیت محیط + حمل و نقل عمومی + عدالت فضایی نه صرفاً افزایش سطح زیربنا.

6 - غلبه نگاه کالبدی بر نگاه اجتماعی

در سند ده ها صفحه درباره ایستگاه، پهنه، تراکم، شبکه و گونه بندی بحث شده است. اما تقریباً هیچ بحثی درباره فقر شهری، جابه جایی اجباری ساکنان، افزایش قیمت زمین، اعیان سازی  (Gentrification) و آسیب پذیری گروه های کم درآمد وجود ندارد. در حالی که تجربه جهانی نشان داده است که TOD بدون سیاست های اجتماعی می تواند به اخراج اقشار کم درآمد از اطراف ایستگاه ها منجر شود.

7 -  فقدان مدل اقتصادی  TOD

در گام سوم صرفاً به امکان سنجی مالی اشاره شده است. اما مشخص نیست، ارزش افزوده زمین چگونه محاسبه می شود؟، ارزش کسب شده (Earned Value) چگونه حاصل می شود؟، سهم شهرداری چیست؟،  سهم بخش خصوصی چیست؟، سهم مترو چیست؟ و نهایتا اینکه، منافع عمومی چگونه بازتوزیع می شود؟ بدون پاسخ به این پرسش ها، TOD  بیشتر یک آرمان برنامه ریزی باقی می ماند تا یک مدل اجرایی.

8 -  فقدان شاخص های سنجش پذیر

چشم انداز ۱۴۲۰ مملو از مفاهیمی مانند زیست پذیری، عدالت، سرزندگی، انسان محوری و تاب آوری است. اما هیچ شاخص کمی روشنی برای سنجش این مفاهیم ارائه نشده است. به همین دلیل امکان ارزیابی موفقیت یا شکست برنامه دشوار خواهد بود.

جمع بندی نهایی

اگر بخواهیم این سند را در یک جمله نقد کنیم، می توان گفت، شوربختانه، بزرگ ترین ضعف سند آن است که TOD را عمدتاً به عنوان یک پروژه کالبدی– حمل و نقلی دیده و از ابعاد حکمرانی، فرهنگی، اقتصاد سیاسی و تعارض منافع نهادی غفلت کرده است.

و مهم ترین نقد ساختاری آن این است که قرار گرفتن TOD در معاونت شهرسازی شهرداری تهران، که خود متولی سیاست های تراکم فروشی و تنظیم توسعه کالبدی شهر است، یک تعارض نهادی آشکار ایجاد می کند؛ زیرا TOD در ذات خود باید بتواند سیاست های توسعه شهری را ارزیابی، اصلاح و حتی نقد کند، در حالی که در این ساختار سازمانی عملاً به زیرمجموعه همان نهادی تبدیل شده است که بخشی از مسئله محسوب می شود. این نقد از منظر حکمرانی شهری، احتمالاً مهم ترین و راهبردی ترین نقدی است که می توان بر کل سند وارد کرد.

آخرین اخبار حمل و نقل را در پربیننده ترین شبکه خبری این حوزه بخوانید
ارسال نظر
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تین نیوز، تا ۲۴ ساعت بعد منتشر خواهد شد.
  • تین نیوز نظراتی را که حاوی توهین یا افترا است، منتشر نمی‌کند.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • انتشار مطالبی که مشتمل بر تهدید به هتک شرف و یا حیثیت و یا افشای اسرار شخصی باشد، ممنوع است.
  • جاهای خالی مشخص شده با علامت {...} به معنی حذف مطالب غیر قابل انتشار در داخل نظرات است.
  • در نوشتن نظرات، لطفا بعد از هر کلمه، یک فاصله خالی بگذارید.
  • در انتقال تخلفات دستگاه‌ها، موارد تخلف را با ضمیمه نمودن اسناد تخلف به آدرس info@tinn.ir ارسال نمایید تا امکان پیگیری بصورت مستند فراهم شود.