◄ رویکرد مترو تهران برای افزایش قابلیت اعتماد قطارها، MDBF
عباس قربانعلیبیک با تحلیل شاخص های RAMS، ضرورت تغییر رویکرد از مشخصات فنی به عملکردمحور و تعیین دقیق حداقل MDBF را برای ارتقای کیفیت ناوگان مترو تهران و کاهش هزینه های نگهداری ضروری دانست.
در قراردادهای نوین خرید ناوگان مترو در جهان، کیفیت صرفاً به مشخصات فنی طراحی محدود نمی شود و در چارچوب RAMS (یعنی قابلیت اعتماد، آماده بکاری، تعمیرپذیری و ایمنی) تعریف می گردد. در این چارچوب، شاخص MDBF یا میانگین مسافت بین خرابی ها به یکی از مهم ترین معیارهای کمی تبدیل شده است، زیرا هم قابلیت اطمینان ناوگان را نشان می دهد و هم به طور غیرمستقیم بر هزینه های نگهداری و چرخه عمر اثر می گذارد. رویکرد جهانی از مشخصات طراحی محور به سمت مشخصات عملکردمحور حرکت کرده است؛ به این معنا که به جای تعیین صرف نحوه ساخت، اهداف عملکردی مشخص می شود و سازنده در قبال دستیابی به آن اهداف مسئولیت قراردادی می پذیرد.
* نمونه شاخص این رویکرد، قرارداد ناوگان جدید متروی نیویورک است که در آن حداقل MDBF برابر با ۳۲۰ هزار کیلومتر تعیین شده است. این هدف در مقایسه با میانگین حدود ۱۴۲ هزار کیلومتری ناوگان قدیمی همان شبکه تعریف شده تا جهش کیفی مورد انتظار را نشان دهد. در این قرارداد بخش بزرگی از مشخصات فنی عملکردمحور است و سازنده علاوه بر قابلیت اطمینان، باید ملاحظات هزینه چرخه عمر و نگهداشت را نیز ارائه کند.
* نمونه دیگر متروی تفلیس است که در اسناد مناقصه، الزامات MDBF را بر اساس شدت خرابی تفکیک کرده است؛ برای خرابی های دارای اهمیت ایمنی حداقل ۵۰۰ هزار کیلومتر و برای خرابی های معمولی حداقل ۱۰۰ هزار کیلومتر در نظر گرفته شده است.
* در متروی تهران، از اواخر دهه 90 و بویژه همزمان با شروع پروژه مترو ملی، تحلیل های RAMS (قابلیت اعتماد، آماده بکاری ...) و دو شاخص MTBF و MDBF به عنوان معیار کیفیت مورد توجه قرار گرفت و در قراردادهای خرید ناوگان منظور گردید.
* برای تبدیل شاخص MTBF سند فنی به MDBF، از رابطه ساده MDBF برابر با MTBF ضرب در سرعت میانگین تجاری قطار استفاده می شود. با فرض سرعت تجاری ۴۰ کیلومتربرساعت برای مترو تهران، که شامل توقف در ایستگاه ها نیز هست، می توان اعداد جدول را به مسافت تبدیل کرد که: 1) برای درهای واگن های مسافری با MTBF هفتاد هزار ساعت، MDBF حدود دو میلیون و هشتصد هزار کیلومتر به دست می آید. 2) برای سیستم تهویه و تبرید با MTBF پنجاه و پنج هزار ساعت، MDBF حدود دو میلیون و دویست هزار کیلومتر. 3) برای بوژی کامل بدون سیستم رانش با MTBF سی هزار ساعت، MDBF حدود یک میلیون و دویست هزار کیلومتر. 4) برای سیستم ترمز پنوماتیک با MTBF بیست هزار ساعت، MDBF حدود هشتصد هزار کیلومتر. 5) و برای سیستم کنترل و مانیتورینگ با MTBF پانزده هزار ساعت، MDBF حدود ششصد هزار کیلومتر. 6) به همین ترتیب، برای سیستم روشنایی با MTBF بیست هزار ساعت MDBF حدود هشتصد هزار کیلومتر. 7) و درمورد ترکشن موتورها که شاخص آن از ابتدا بر اساس مسافت و برابر با ۰.۰۵۲ خرابی در هر میلیون کیلومتر ذکر شده، MDBF تقریباً معادل نوزده میلیون کیلومتر.
* این اعداد برای قطعات، بسیار بالاتر از هدف کل ناوگان در نمونه نیویورک است، زیرا MDBF کل قطار حاصل ترکیب نرخ خرابی همه زیرسیستم ها بر اساس مدل سری است و خرابی هر زیرسیستم می تواند بر سرویس دهی کل قطار اثر بگذارد. بر همین مبنا و با توجه به عدد ۷.۲۷ خرابی در سال به ازای هر قطار در سند فنی و با فرض پیمایش سالانه حدود ۲۶۲ هزار و ۸۰۰ کیلومتر، MDBF کل سیستم حدود ۳۶ هزار و ۱۴۸ کیلومتر به دست می آید. این عدد فاصله میان انتظارات مهندسی سند فنی و عملکرد واقعی گزارش شده ناوگان را نشان می دهد و اهمیت تبدیل اعداد MTBF به الزامات قراردادی MDBF را روشن می کند.
* جمع بندی در نمونه های پیشرو جهانی مانند نیویورک، MDBF (فاصله بین خرابیها) یک تعهد حقوقی قرارداد با اهداف مشخص کمی و مبنای رد و پذیرش محصول یا جریمه و تشویق سازنده است، که رویکرد مترو تهران نیز اخیرا به آن سو شکل گرفته است.
* قابل ذکر اینکه شاخص های MDBF برای اجزاء اصلی قطارهای خودکشش حومه ای توسط شرکت کره ای (ROTEM) تبیین شده (MDBCF) که به عنوان مثال برای بوژی 3955000 کیلومتر و برای ترمز 403 هزارکیلومتر و برای تهویه کابین 1900000 و برای سالنها 960 هزارکیلومتر و برای مجموعه قدرت (موتور، گیربکس و سیستم خنک کاری) 157 هزارکیلومتر اعلام شده است.
اهمیت تعیین حداقل قابل پذیرش شاخص MDBF برای مترو بالاتر از راه آهن و برای راه آهن بسیار بالاتر از حمل ونقل زمینی است.

