مقایسه حادثه ریلی اسپانیا و هفت خوان؛ چالش اعتماد به سیستم های حفاظتی
مجید بابایی در این یادداشت، برخورد قطار در اسپانیا را با حادثه ریلی هفت خوان مقایسه می کند؛ حادثه ای که در آن اختلال در سیستم های حفاظتی و صدور مجوز حرکت برای قطار پشتی، منجر به برخورد مرگبار شده است.
سانحه ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ در خط سریع السیر مادرید–سویل اسپانیا، که بر اساس گزارش های اولیه دست کم ۶۸ کشته بر جای گذاشته، از برخی جنبه ها یادآور سانحه هفت خوان در محور سمنان–دامغان ایران در آذر ۱۳۹۵ با ۴۷ کشته است.
در هر دو حادثه، قطار پشتی با قطاری متوقف در مسیر برخورد کرده و عملکرد سیستم حفاظت خودکار قطار و نقش تصمیم گیری انسانی در شرایط اختلال این سیستم ها مورد توجه قرار گرفته است.
🔹 در سانحه هفت خوان ایران چه اتفاقی افتاد؟
قطار سمنان–مشهد ابتدا پشت سیگنال قرمز متوقف شد، اما پس از دریافت مجوز از مرکز کنترل و غیرفعال کردن سیستم حفاظت خودکار قطار (ATC)، حرکت خود را ادامه داد و با سرعت حدود ۱۳۲ کیلومتر بر ساعت به قطار متوقف تبریز–مشهد برخورد کرد.
سیستم ATC وظیفه نظارت بر حرکت قطار، رعایت محدودیت سرعت و مداخله حفاظتی در شرایط خطر را بر عهده دارد. یکی از مسائل مطرح شده پس از سانحه هفت خوان، تکرار خطاها و هشدارهای غیرواقعی این سیستم و تأثیر احتمالی آنها بر اعتماد کارکنان بهره برداری به فناوری بود.
🔹 در سانحه اسپانیا چه اتفاقی افتاده است؟
بر اساس گزارش های اولیه، اختلال در سیستم LZB (Linienzugbeeinflussung)، به معنای سیستم کنترل و حفاظت پیوسته قطار، باعث توقف خودکار چند قطار شد.
پس از اختلال، بهره برداری به سیستم جایگزین BSL منتقل شد و مرکز کنترل مجوز ادامه حرکت قطار پشتی AVE را صادر کرد، درحالی که قطار Iryo همچنان در مسیر متوقف بود.
طبق اظهارات وزیر حمل ونقل اسپانیا، در چنین شرایطی حرکت قطارها باید با رعایت محدودیت سرعت حداکثر ۴۰ کیلومتر بر ساعت و به صورت دیدمحور انجام می شد، اما ظاهراً این محدودیت به قطار پشتی (AVE) ابلاغ نشده بود. برخی گزارش های اولیه نیز از رسیدن سرعت قطار به حدود ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت حکایت دارند، هرچند سرعت دقیق هنوز به طور رسمی تأیید نشده است.
🔹 شباهت ها و تفاوت های دو سانحه
شباهت مهم دو حادثه، کاهش سطح حفاظت خودکار، افزایش وابستگی به تصمیم انسانی و صدور مجوز ادامه حرکت برای قطار پشتی است.
بااین حال، در سانحه هفت خوان، سیستم ATC با مجوز مرکز کنترل غیرفعال شد، درحالی که در اسپانیا، اختلال در سیستم LZB و انتقال به شیوه جایگزین بهره برداری BSL مطرح است. این انتقال لزوماً به معنای حذف کامل سایر لایه های حفاظتی نیست.
همچنین، موضوع خطاهای تکراری ATC و کاهش اعتماد کارکنان در بررسی سانحه هفت خوان مطرح شده بود، اما هنوز مشخص نیست که چنین شرایطی در سانحه اسپانیا نیز وجود داشته است.
🔹 البته هنوز باید منتظر انتشار گزارش رسمی بررسی سانحه اسپانیا بود. مشخص نیست که آیا تکرار خرابی ها و کاهش اعتماد به فناوری در این حادثه نقشی داشته یا عوامل فنی، انسانی و سازمانی دیگری در وقوع آن مؤثر بوده اند.
هدف از این مقایسه، یکسان دانستن علت دو سانحه نیست؛ بلکه یادآوری اهمیت قابلیت اعتماد سیستم های حفاظتی و مدیریت ایمن بهره برداری از سیستم های جایگزین است.
