ضرورت یادگیری سازمانی و اصلاح چارچوب های حکمرانی برای حل بحران های کشور
حکمرانی کارآمد نیازمند گذار از یادگیری سطحی به یادگیری عمیق و بازنگری در فروض پایه است. مقایسه اهداف چهار دهه گذشته با وضعیت موجود، تحلیل بنیادین علل ناکامی ها و اصلاح سیاست ها را برای برون رفت از بحران ها اجتناب ناپذیر می سازد.
همان طور که انسان ها ظرفیت یادگیری دارند، سازمان ها و حکومت ها نیز به عنوان یک سازمان ظرفیت یادگیری دارند. ظرفیت برخی بسیار کم و حتی نزدیک به صفر است و برخی دیگر ظرفیت زیادی برای یادگیری دارند و به سرعت یاد می گیرند و خود را توانمندتر می کنند. یادگیری انسان ها در یک فرد شکل می گیرد و او از نظر ذهنی و عملی توانمندتر می شود؛ اما در سازمان ها یادگیری سبب می شود ذهنیت غالب در سازمان که متشکل از وجوه مشترک ذهنیت مدیران و افراد موثر سازمان است، تغییر کند. تغییر ذهنیت غالب در یک سازمان بر راهبرد، ساختار و عملیات سازمان اثر می گذارد.
یکی از فرآیندهایی که یادگیری در سازمان را فعال می کند، فرآیند پایش عملکرد و تحلیل آن است. وقتی سازمان یا حکومت هدف هایی را تعیین می کند که با گذر زمان آن هدف ها تحقق پیدا نمی کند، تحلیل علت عدم تحقق هدف ها می تواند موجب یادگیری سازمان شود. یادگیری سازمان ها در دو لایه سطحی و لایه عمقی ممکن است صورت پذیرد. در لایه سطحی چارچوب ذهنی سازمان تغییر نمی کند، بلکه در همان چارچوب قبلی اقدامات جدیدی به ذهن غالب در سازمان متبادر می شود که به طرح ریزی و اقدام منجر می شود.
اگر هدف حکومت ثبات قیمت ها یا رسیدن به تورم تک رقمی باشد، ولی آنچه در دنیای بیرون اتفاق می افتد تورم های ۴۰ درصد یا ۵۰درصد باشد، ذهنیت غالبی که افزایش قیمت ها را ناشی از گران فروشی فروشندگان می داند، به این نتیجه می رسد که سازوکارهای کنترل قیمت ها و تعزیرات را فعال تر و قیمت ها را کنترل کند؛ ولی یادگیری در لایه عمیق تر چارچوب «گرانی ناشی از گران فروشان است» را مورد سوال قرار می دهد. وقتی تحلیل عمیق تر شود و از علم اقتصاد برای فهم تورم استفاده می شود، آن گاه افزایش قیمت ها را ناشی از رشد پایه پولی می داند و رشد پایه پولی را هم نتیجه کسری بودجه و استقراض دولت در بانک مرکزی و بی انضباطی بانک ها در اعطای اعتبارات بیشتر از مقررات تعیین شده توسط بانک مرکزی می داند.
اگر تحلیل به لایه عمیق تر برود و یادگیری در لایه پایین تر انجام شود و چارچوب ذهنی و ذهنیت ها غالب در تصمیم گیران تغییر کند، برای جلوگیری از رشد تورم چاره ای به غیر از تنبیه فروشندگان می اندیشد. تا وقتی یادگیری در لایه عمیق تر اتفاق نیفتد و چارچوب ذهنی اصلاح نشود، اقدامات بر مبنای یادگیری در لایه اول مکررا در طی زمان اعمال می شود؛ بدون آنکه تورم را چاره کند یا مساله را حل کند. بنابراین برای یادگیری در سازمان ها و نظام های حکمرانی اولا باید فاصله عملکرد یا هدف ها به طور جدی تحلیل شود و در تحلیل فاصله مزبور به خصوص وقتی فاصله زیاد است، نباید در لایه اول یادگیری متوقف شد بدون آنکه چارچوب یا فریم ذهنی تغییر کند.
باید فروض پایه و چارچوب های ذهنی حاکم را مورد سوال قرار داد و اصلاح کرد. البته تغییر فروض پایه و چارچوب ذهنی غلط در مقابل تغییر مقاوم است و به سادگی تغییر نمی کند. عدم تغییر چارچوب ذهنی و ادامه تصمیم گیری و اقدام بر مبنای چارچوب غلط وضعیت را بدتر می کند تا جایی که بحران ایجاد کند. در بحران ها یا چارچوب های ذهنی تغییر می کند و یادگیری در لایه عمیق تر اتفاق میافتد یا مدیریت سازمان و مسوولان تغییر می کند. در جمهوری اسلامی پس از گذشت چهار دهه باید آنچه را که در حوزه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی حاصل شده است با آنچه هدف بود، به طور جدی و بدون اغماض یا سرپوش مقایسه کرد. اگر تفاوت بین آن دو زیاد هست که به نظر زیاد می رسد، تحلیل عمیق و جدی از علل تفاوت و یادگیری برای اصلاح شیوه های حکمرانی و سیاست های نظام در جهت بهبود وضع جامعه ضرورتی انکار ناپذیر خواهد بود.
