◄ دریا؛ موتور توسعه جهان از واسکو دوگاما تا تنگه هرمز / تحلیلی بر بیداری دریایی ایران

درباره این دیدگاه که توسعه امروز جهان در این حد از کمال و  رفاه جوامع مختلف در ابعاد عظیم جمعیتی،  مدیون دریاها است و از اولین سفر استعماری واسمو دوگاما پایه گذاری شد؛  که اگر نمی شد جهان نه از نظر عملی گرایی و تسلط بر موانع خشکی و نه به لحاظ توجیه اقتصادی،  به این مرحله از تکامل روابط بین الملل، تولید و تجارت و مصرف جهانی که دریا موجب آن شده است؟موفقیت حاصل نمی شد، پاسخ این است که: 

این دیدگاه به یکی از کلیدی ترین و در عین حال چالش برانگیزترین مباحث در تاریخ اقتصادی و ژئوپلیتیک جهان یعنی نقش محوری دریاها در جهانی سازی و پیوند زدن تولید، تجارت و مصرف جهانی اشاره دارد.

اگر بخواهیم این ایده را تحلیل  کنیم که برای ایران نیز جنگ تحمیلی در تنگه هرمز، ما را از خواب سنیگین صدها ساله از غفلت و سیاست دور شدن از دریاها بیدار کرده است و ناگزیر از سیاست مقاومت و تاب آوری مردمی و کشوری و حکمرانی ملی خشکی و دریامحور همه جانبه شده ایم تا پیروزی قطعی و احیای عظمت باستانی کشور پنج دریای پارس در محیطی مملو از فرهنگ اصیل ایرانی را در روابط بین الملل نوع ایرانی و اسلامی جدید شاهد باشیم، باید  آن را به دو بخش عمده تقسیم کرد که در عین حال، مقوله بهره برداری اصولی از دریا به چالش برانگیزترین مباحث در تاریخ اقتصادی و ژئوپلیتیک جهان نیز اشاره دارد: 

این بحث به نقش محوری دریاها در جهانی سازی و پیوند زدن تولید، تجارت و مصرف جهانی معطوف است. 

برای  نشان دادن علمی این ایده! می توان آن را به دو بخش عمده تقسیم کرد که در خصوص ایران نیز کاملا صحت دارد:

 دریاها بستر اصلی حدودا 90٪ تجارت (واردات/صادرات تک تک کشورهای جهان) و رفاه مدرن مردم دنیا هستند.

ادعای فوق امروزه کاملا  "تئوری دریا عامل توسعه جهان است و لذا دانشگاه ها و مراکز پژوهشی دریامحور مهمترین نیروی محرکه" آنها هستند، را ثابت می کند؛ بخش اعظم تجارت جهانی امروز (حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد از نظر حجم) از طریق دریاها انجام می شود. دلایل آن کاملاً ساختاری و اقتصاد  است که مقایسه کشورهای ساحلی و محصور در خشکی جهانی به صورت آشکار نشان می دهد:.

توجیه اقتصادی: 

حمل و نقل دریایی به مراتب ارزان تر از مسیرهای زمینی (ریل و جاده) و هوایی است که حدود 40 کشور محصور در خشکی فاقد این امتیاز بزرگ بوده و در نتیجه با مشکلات عظیم در توسعه یافتگی خرد و کلان مواجه هستند. 

این ارزان بودن موجب شده است فرایند تولید در یک قاره، مونتاژ در قاره ای دیگر و مصرف در قاره ای سوم عملا توجیه داشته باشد.

غلبه بر موانع خشکی: 

مرزها، کوه ها، کویرها و تنش های سیاسی روی خشکی همواره موانع بزرگی برای تجارت انبوه نظیر راه ابریشم قدیم از ایران بوده اند. دریاها فضایی آزادتر و یکپارچه تر برای اتصال جوامع بزرگ جمعیتی فراهم کرده اند. 

۲. نقطه عطف واسکو دوگاما و آغاز دوران استعمار

اشاره به سفر واسکو دوگاما (Vasco da Gama) در اواخر قرن پانزدهم میلادی (دور زدن دماغه امید نیک و رسیدن به هند) بیانگر عامل و مسئله ای بسیار دقیق است؛  که اشغال خارگ تا بحرین و بوشهر و جزایر هرمز و قشم تا مسقط برای حفظ تجارت دو طرفه ترانزیتی 2500 ساله غرب به کشور پارس تا آفریقای شرقی و هند و... به شیوه رودخانه ای فرات، دجله و اروندرود بین غرب و شرق به همین دلیل هوشمندانه پرتغالی ها در شروع استعمار مذهبی تجاری آنها بوده است و ما به عنوان یک امپراطوری نوظهور  ۱٠٠٠ سال بعد از اسلام، تا جنگ تنگه هرمز از این سیاست تا چند قرن غافل بوده و هم اکنون بیدار شده و باید زنجیره ده ها حلقه ای مولفه های اقتصاد و سیاست دریایی نظامی و غیرنظامی قدرت دریایی را عاقلانه شناسایی و پیاده سازی اصولی کرده و پرچم گزینش دریا به عنوان محور سیاست توسعه ملی ایران را به اهتزاز در آوریم.

چرا سفر واسکو دوگاما سفری نقطه عطفی تاریخ مدرن بود:

 تغییر موازنه قوا:

 تا پیش از آن، راه های تجاری اصلی (مانند جاده ابریشم) در دست امپراتوری های زمینی (مانند عثمانی و حکومت های خاورمیانه نظیر ایران زمانه صفویه) بود. 

اروپایی ها با دور زدن سعی و خطایی خشکی و تسلط بر دریا در جوار کشورهای عربی در جنوب خود در تنگه جبل الطارق، این انحصار را شکستند. 

ثروت و انباشت سرمایه: 

سفرهای استعماری پرتغالی ها، اسپانیایی ها، و بعدها بریتانیایی ها و هلندی ها، ثروت عظیمی را از طریق دکترین های دریایی تجربه و اصلاح شده... استخراج منابع، نیروی کار اجباری و تجارت ادویه و کالا به اروپا سرازیر کردند. 

این انباشت سرمایه ، پایه گذار انقلاب صنعتی و شکل گیری «سرمایه داری جهانی» شد.

 روی دیگر سکه: پارادوکس رفاه و استعمار

در کنار این پیشرفت و تکامل روابط بین الملل، مورخان به این نکته نیز اشاره می کنند که این «رفاه و کمال» توزیع عادلانه ای نداشته است:

بهای رفاه امروز: 

توسعه ای که با سفرهای استعماری پایه گذاری شد، برای بسیاری از جوامع در آسیا از ایران از صفویه تا قاجار و پهلوی به خصوص با نفوذ و تاثیر قاطع بریتانیا بر عراق و بعد ایران از 1793م، آفریقا و قاره آمریکا به قیمت غارت منابع، از دست رفتن حاکمیت و استعمار. ما و آنها به صورت استعمارهای مستقیم و غیرمستقیم نو تمام شد.

ساختار تجارت جهانی: 

سیستمی که دریاها آن را ممکن ساختند (صادرات مواد خام از کشورهای در حال توسعه و واردات کالاهای ساخته شده) ساختاری را ایجاد کرد که هنوز هم ریشه های نابرابری اقتصادی در جهان امروز به شمار می رود؛ که جنگ تنگه هرمز و بعد تنگه باب المندب ناقوسی بسیار پرصدا برعلیه چالش های بزرگ تجارت و نتیجتا هژمونی قدرت، اقتصاد سیاسی غرب بر علیه شرق،  جنوب و آمریکای جنوبی است که با پایمردی مردم ایران متمدن ضد استعمار و مظهر حقوق بشری و ایجاد کننده آبراهه سوئز در 2500 سال پیش و... بوده و انشااله با همت همین  مردمان ایرانی در ربعی از قرن 21 مستدام و بعنوان قدرت چهارم دنیا جامعه عمل بخود خواهد گرفت و کشور را در راستای احیای ایران بزرگ قرار خواهد داد. 

در نهایت، کاملاً درست است که بدون دریاها و آن چرخش تاریخی قرن پانزدهم، جهان امروز از نظر پیوستگی زنجیره تامین، تکنولوژی های ناوبری و حجم تجارت به این مرحله از تکامل نمی رسید؛ هرچند که این مسیر با رنج های ساختاری فراوانی برای بخش بزرگی از جمعیت زمین همراه بوده است.