| کد خبر ۳۲۷۱۱۷
کپی شد

◄ نظافت استاندارد ناوگان؛ حلقه مفقوده سیستم اتوبوسرانی شهر تهران

محمد پورمحمدتقی، کارشناس ارشد برنامه‌ ریزی حمل‌ و نقل معتقد است ورود اتوبوس‌ های برقی به ناوگان حمل‌ و نقل عمومی تهران، بدون نظام حرفه‌ ای نگهداری و شست‌ و شوی منظم، سرمایه‌ ای پرهزینه را در معرض فرسودگی زودرس قرار می‌ دهد. وی در یادداشت خود تجربه استانبول و ضرورت مدیریت چرخه عمر ناوگان را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.

نظافت استاندارد ناوگان؛ حلقه مفقوده سیستم اتوبوسرانی شهر تهران
تین نیوز |

ورود اتوبوس های برقی به ناوگان حمل و نقل عمومی تهران را می توان یکی از پر حاشیه ترین و مهم ترین سرمایه گذاری های سال های اخیر مدیریت شهری دانست؛ اقدامی که علاوه بر کاهش آلایندگی، فرصتی برای تغییر نگاه شهروندان به حمل و نقل عمومی فراهم نموده است. اما تجربیات جهانی نشان می دهد موفقیت چنین سرمایه گذاری هایی تنها به خرید ناوگان جدید محدود نمی شود؛ آنچه ماندگاری این سرمایه را تضمین می کند، استقرار نظام حرفه ای نگهداری است.

ناوگانی محدود، اما بدون نگهداری کافی 

فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسرانی تهران، طی سال های گذشته به یکی از مهم ترین چالش های حمل و نقل عمومی پایتخت تبدیل شده است. حادثه چند ماه پیش ترمزبریدگی یک دستگاه اتوبوس در خیابان ولیعصر، بار دیگر موضوع ایمنی و نگهداری ناوگان را در کانون توجه قرار داد. همان طور که یک اتوبوس نیازمند بازرسی و تعمیرات فنی منظم است، نگهداری ظاهری و نظافت مستمر آن هم می بایست بخشی جدایی ناپذیر از همین نظام باشد؛ یک اقدام اصلی، نه چیزی که در اولویت های دوم و سوم جا می گیرد. 

در سال های گذشته، بخش قابل توجهی از ناوگان تهران، به ویژه اتوبوس های خطوط تندرو (BRT)، به دلیل نبود نظام منسجم شست و شو، به تدریج دچار آلودگی ظاهری، چرک تاب شدن رنگ و کثیفی بدنه، شیشه ها و فضای داخلی شدند؛ وضعیتی که هم از ارزش سرمایه های عمومی کاست و هم تصویر ذهنی شهروندان از حمل و نقل عمومی را تحت تأثیر قرار داد. 

این فرسودگی در شرایطی رخ می دهد که ناوگان تهران خود با کمبود جدی مواجه است.به گفته مهدی علیزاده، مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه، در حال حاضر ۳ هزار و ۲۴۴ دستگاه اتوبوس فعال در ناوگان پایتخت مشغول خدمت رسانی هستند، در حالی که افق مورد نیاز شهر حدود ۷ هزار دستگاه برآورد شده است؛ یعنی ناوگان فعلی کمتر از نیمی از این هدف را پوشش می دهد. از میان همین ناوگان محدود نیز ۹۴۲ دستگاه (نزدیک به ۲۹ درصد) فرسوده محسوب می شوند و میانگین عمر ناوگان فعال به ۱۱.۳ سال رسیده است؛ خروج کامل اتوبوس های فرسوده تا پایان سال ۱۴۰۶ هدف گذاری گردیده است. 

روند تقویت ناوگان با گامی محتاطانه ادامه دارد: از قرارداد ۲۰۰ دستگاهی اتوبوس دیزلی ۱۸ متری یوتانگ، تاکنون ۱۰۱ دستگاه وارد خطوط تندرو شده و از قرارداد بزرگ ۲٬۵۰۰ دستگاهی اتوبوس برقی هایگر نیز فقط ۵۰۰ دستگاه (حدود ۲۰ درصد) محقق شده است. در کنار این روند، شهردار تهران از نوسازی ۲ هزار و ۴۶۰ دستگاه اتوبوس (در برابر ۱۳۴ دستگاه دوره قبل، معادل ۸۰ درصد برنامه مصوب) و قرارداد بازسازی و برقی سازی ۷۰۰ دستگاه اتوبوس دوکابین قدیمی خبر داده است. 

این رویکرد، بازسازی به جای کنار گذاشتن ناوگان فرسوده، دقیقاً همان منطقی است که نگهداری و نظافت مستمر بر آن استوار است: وقتی تأمین هر دستگاه اتوبوس نو زمان بر و پرهزینه است، حفظ ارزش ناوگان موجود به صرفه تر از نوسازی مکرر آن است. اما این منطق تنها به تعمیرات فنی محدود نمی ماند؛ اتوبوسی که به تازگی نوسازی شده، اگر فاقد نظام منظم شست و شو باشد، در مسیر همان فرسودگی زودرسی قرار می گیرد که سرمایه گذاری نوسازی را نیز بی اثر می کند. در شرایط کمبود ناوگان، از دست دادن حتی بخشی از آن به دلیل فرسودگی زودرس، فشاری مضاعف بر شبکه حمل و نقل عمومی شهر وارد می کند. 

تجربه استانبول: نظم در مقیاس بزرگ 

در مقابل، تجربه استانبول نمونه ای قابل تأمل است. سازمان اتوبوسرانی این شهر (IETT) نظافت را جزئی از نظام مدیریت دارایی های ناوگان تعریف کرده است، در ردیف همان اهمیتی که برای تعمیرات و نگهداری فنی قائل می شود. تمامی اتوبوس ها پس از پایان هر شیفت وارد گاراژهای مجهز می شوند و هر روز تمام سطوح داخلی آن ها، از سقف و صندلی ها تا شیشه ها، دستگیره ها، درها و سطوح فلزی، با مواد شوینده معطر و بهداشتی شست و شو می شود. علاوه بر این، اتوبوس ها هفته ای یک بار ضدعفونی عمیق می شوند، معمولاً در ساعات پایانی شب و با موادی که دارای گواهی کیفیت بین المللی و مجوز وزارت بهداشت هستند. 

آنچه این تجربه را برای تهران قابل توجه می کند، مقیاس عملیاتی آن است. شبکه اتوبوسرانی استانبول با ۵٬۸۵۵ دستگاه فعال در ۸۵۲ خط، گسترده ترین سامانه حمل و نقل عمومی این شهر است و روزانه بیش از ۵ میلیون مسافر را جابه جا می کند. تنها در سال ۲۰۲۵، این ناوگان یک میلیارد و ۳۲۶ میلیون سفر مسافر و ۴۶۱ میلیون کیلومتر مسافت را پوشش داده است. با این حال، نظام نظافت روزانه در این مقیاس عظیم بدون وقفه اجرا می شود؛ حجم بالای بهره برداری هیچ گاه بهانه ای برای غفلت از نظافت نبوده است. 

ناوگان استانبول با نزدیک به دو برابر تعداد اتوبوس های فعال تهران می تواند نظم شست وشوی روزانه و ضدعفونی هفتگی را حفظ کند. برا ی ناوگان کوچک تر تهران، با تنها حدود ۳٬۲۴۴ دستگاه فعال، اجرای چنین نظامی کاری به مراتب ساده تر و در عین حال ضروری تر است. 

کیفیت ادراک شده؛ عاملی تعیین کننده در انتخاب سفر 

اهمیت نظافت تنها به حفظ ظاهر ناوگان محدود نمی شود. پژوهش های حوزه رفتار سفر نشان می دهد «کیفیت ادراک شده خدمات» یکی از مهم ترین عوامل مؤثر بر انتخاب شیوه سفر است. پاکیزگی، بوی مناسب، شفافیت شیشه ها و آراستگی فضای داخلی، احساس امنیت و احترام را به مسافر منتقل می کند و احتمال استفاده مجدد از اتوبوس را افزایش می دهد. 

ورود اتوبوس های برقی مجهز به تهویه مطبوع و طراحی مدرن، فرصتی استثنایی برای تغییر تصویر ذهنی جامعه نسبت به اتوبوس های شهری فراهم کرده است. اگر این ناوگان همواره پاکیزه و آراسته نگه داشته شود، به تدریج تصویر اتوبوس در ذهن شهروندان از «آخرین انتخاب سفر» به وسیله ای مدرن و قابل رقابت با خودروی شخصی تغییر می کند. 

بُعد اقتصادی: هزینه نگهداری در برابر هزینه بازسازی 

اتوبوس های برقی با هزینه های سنگین و از محل منابع عمومی خریداری شده اند. با توجه به کمبود موجود در ناوگان تهران، ارزش هر دستگاه اتوبوس فعال به مراتب بالاتر از شرایطی است که ناوگان مازاد بر نیاز باشد. اگر از همان سال های نخست، برنامه ای جامع برای شست وشوی منظم و نگهداری ظاهری وجود نداشته باشد، بخش قابل توجهی از ارزش این سرمایه گذاری در مدت کوتاهی از بین می رود؛ فرسودگی ظاهری معمولاً سریع تر از فرسودگی فنی رخ می دهد و بازگرداندن کیفیت اولیه هزینه ای سنگین تر را دربر دارد. هزینه کرد برای نظام نظافت، از این زاویه، سرمایه گذاری برای کاهش هزینه های آتی تعمیر و بازسازی ناوگان است. 

استاندارد یکپارچه، فارغ از مالکیت 

کیفیت خدمات حمل و نقل عمومی از نگاه شهروند، تابع مالکیت ناوگان نیست. مسافر میان اتوبوس شرکت واحد و اتوبوس بخش خصوصی تفاوتی قائل نمی شود؛ آنچه در ذهن او ثبت می شود، کیفیت کلی «سامانه اتوبوسرانی تهران» است. سیاست گذاری در حوزه نظافت هم باید همین منطق را دنبال کند و صرفاً به ناوگان شرکت واحد محدود نماند. شهرداری تهران می تواند استانداردهای یکپارچه و الزام آوری برای تمام ناوگان فعال در شهر، اعم از دولتی و خصوصی، تدوین نماید؛ استانداردهایی شامل حداقل دفعات شست وشو، نظافت داخلی، ضدعفونی سطوح پرتماس، آموزش نیروهای خدماتی و ممیزی دوره ای عملکرد. 

جمع بندی: از «خرید ناوگان» تا «مدیریت چرخه عمر ناوگان» 

ناوگان برقی تهران می تواند آغازگر تغییر تصویر ذهنی شهروندان نسبت به حمل و نقل عمومی باشد؛ اما این تحول تنها با خرید اتوبوس های نو محقق نخواهد شد. اتوبوسی که امروز تمیز و مجهز است، اگر چند سال بعد به دلیل نبود نظام نگهداری دچار همان فرسودگی ظاهری ناوگان پیشین شود، بخش مهمی از اهداف این سرمایه گذاری از بین خواهد رفت. 

تجربه استانبول نشان می دهد این استانداردهای دقیق شست وشو و نظارت مستمر است که حتی در مقیاس هزاران دستگاه و میلیون ها سفر روزانه، ارزش سرمایه ناوگان را حفظ می کند. تهران که با کمبود جدی ناوگان مواجه است، به مراتب بیشتر از استانبول به این نگاه نیاز دارد: تغییر از «خرید ناوگان» به «مدیریت چرخه عمر ناوگان»، جایی که هر دستگاه اتوبوس، به دلیل محدودیت تعداد، ارزشی مضاعف دارد.

* محمد پورمحمدتقی کارشناس ارشد برنامه ریزی حمل و نقل 

آخرین اخبار حمل و نقل را در پربیننده ترین شبکه خبری این حوزه بخوانید
ارسال نظر
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تین نیوز، تا ۲۴ ساعت بعد منتشر خواهد شد.
  • تین نیوز نظراتی را که حاوی توهین یا افترا است، منتشر نمی‌کند.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • انتشار مطالبی که مشتمل بر تهدید به هتک شرف و یا حیثیت و یا افشای اسرار شخصی باشد، ممنوع است.
  • جاهای خالی مشخص شده با علامت {...} به معنی حذف مطالب غیر قابل انتشار در داخل نظرات است.
  • در نوشتن نظرات، لطفا بعد از هر کلمه، یک فاصله خالی بگذارید.
  • در انتقال تخلفات دستگاه‌ها، موارد تخلف را با ضمیمه نمودن اسناد تخلف به آدرس info@tinn.ir ارسال نمایید تا امکان پیگیری بصورت مستند فراهم شود.