◄ نقش حیاتی و تعیین کننده فرودگاه بم و حمل و نقل هوایی در حادثه زلزله ویرانگر و دلخراش بم

روز جمعه ۵ دی ماه سال ۱۳۸۲، ساعت ۵:۲۶ بامداد، زلزله ای با بزرگی ۶.۶ در مقیاس ریشتر، شهر بم و توابع نزدیک آن را لرزاند و ویران کرد.

طبق آمار رسمی، از جمعیت نزدیک به ۱۰۰ هزار نفری شهرستان بم، ۳۴ هزار نفر و بنا بر آمار غیررسمی حدود ۵۰ هزار نفر کشته شدند. این زلزله از نظر تلفات، پس از زلزله های سال ۱۲۷۲ اردبیل و ۱۲۳۵ دامغان، سومین رتبه شوم را در کشور به خود اختصاص داد.

ارگ بم که طی سال ها به میزان نسبتا قابل قبولی بازسازی شده بود، بر اثر زلزله برای چندمین بار ویران شد.

تعداد مجروحان و آسیب دیدگان زلزله قابل ملاحظه بود. با توجه به ساعت وقوع حادثه، مردم در ویرانه های شهر بم و توابع آن، در سرمای سخت صبح زمستان، چشم به راه امداد مانده بودند و عده ای نیز زیر آوار گرفتار بودند.

مراکز و امکانات امدادرسانی همگی ویران شده یا آسیب دیده بودند و پرسنل آنها یا کشته شده بودند و یا خود نیازمند کمک و انتقال به شهرهای امن برای درمان بودند.

فرودگاه بم در ۳۰ کیلومتری شرقی شهر، در بروات (بین بم و فهرج) قرار دارد. این فرودگاه در آن زمان حداکثر یک پرواز در روز داشت.

در جریان زلزله، برج مراقبت فرودگاه به شدت آسیب دیده و باند فرودگاه نیز ترک خورده بود، اما در اولین پرواز آزمایشی مشخص شد که باند قابل استفاده است. از یک تانکر آب متعلق به نیروی زمینی استفاده شد و با بهره گیری از فرکانس برج مراقبت، انجام پروازها امکان پذیر شد.

پرسنل فرودگاه بم نیز جزو کشته شدگان یا مصدومان بودند.

ابتدا پرسنل فرودگاه کرمان و در ادامه فرودگاه های مهرآباد تهران، شیراز و اصفهان به کمک پرسنل استان کرمان شتافتند.

خلاصه مشخصات فرودگاه آسیب دیده بم:

• طول باند پرواز فرودگاه: ۳۳۸۵ متر و عرض آن: ۴۵ متر
• مساحت ترمینال: ۲۷۸۶ متر مربع
• فرودگاه در زمینی به وسعت ۵۷۰ هکتار در کنار بروات (بین بم و فهرج) احداث شده است.
• این فرودگاه در زمان وقوع زلزله نسبتاً نوساز بود و در تاریخ ۴ مهر ۱۳۷۴ افتتاح شده بود.

خلاصه عملکرد اعجاب آور فرودگاه بم (فرودگاهی که خود نیز آسیب دیده بود):

در ۱۰ روز اول پس از زلزله، بیش از ۴۵۳۵ هواپیمای ترابری نظامی و غیرنظامی داخلی و خارجی در این فرودگاه آسیب دیده بدون مشکل نشست و برخاست کردند.

در ۲۴ ساعت اولیه پس از زلزله، به ۶۲۵ پرواز در این فرودگاه سرویس دهی شد.

شرایط به گونه ای بود که به طور هم زمان هواپیماها در حال لندینگ، تیک آف یا نشست و برخاست بودند. در مقطعی، ۱۵ هواپیما هم زمان در حال تخلیه کمک ها و نیروهای امدادرسان و در کنار آن مشغول سوار کردن مجروحان بودند.

در مدت کوتاهی، بیش از ۸۰۰۰ مجروح علاوه بر کرمان، به شهرهای مختلف اعزام شدند.

در ۱۵ روز اول حادثه، ۱۷۱ هواپیما از ۶۳ کشور، حامل امکانات درمانی، امداد و نجات و کمک های اولیه بشردوستانه، در این فرودگاه نشستند و پس از تخلیه، برخاستند و خارج شدند.

یک تذکر مهم:

در یک بازه زمانی کوتاه و در نیمه اول دهه ۷۰، تعداد قابل توجهی فرودگاه از نوع فرودگاه بم در سراسر کشور ساخته شد. آبدانان، آغاجاری، اسلام آباد غرب، اقلید، ایرانشهر، بم، بناب، پارس آباد، پیرانشهر، جم، جهرم، جیرفت، داراب، رفسنجان، زابل، زرقان، سراوان، سرخس، سقز، سیرجان، طبس، فردوس، فسا، کلاله، مراغه و نظرآباد از جمله فرودگاه های کوچک هستند که بسیاری از آن ها در همان نیمه اول دهه ۷۰ احداث شدند.

در بیشتر این فرودگاه ها روزانه یا چند پرواز در هفته انجام می شود که گاهی به علت بدی هوا، فقدان مسافر یا مشکلات ناوگان، پروازها لغو شده یا انجام نمی شوند.

پس از احداث آنها، عده ای از کارشناسان و صاحبنظران بر این باور بودند که احداث این فرودگاه ها فاقد توجیه مالی و حتی اقتصادی بوده است.

زلزله تأسف بار بم و حوادث غیرمترقبه از این دست، داوری درباره احداث این فرودگاه ها را دگرگون کرد.

ضمن آنکه این فرودگاه ها در مقطع زمانی مناسبی احداث شدند و اجرای آنها کمترین هزینه تهیه و اجرا را داشته است.

اغلب آنها در اراضی موات یا مخروبه منابع طبیعی و با حداقل هزینه تملک، یا بدون پرداخت وجهی برای تملک و تصرف، احداث شده اند؛ اراضی ای که امروز دارای ارزش قابل ملاحظه ای هستند.

برای مثال، همانطور که قبلا گفته شد، مساحت اراضی فرودگاه بم ۵۷۰ هکتار است.

وقوع حوادث غیرمترقبه و بلایای طبیعی نشان داد که وجود باندهای نشست و برخاست هواپیما در نقاط مختلف کشور، چه از نظر امداد و نجات (مانند فرودگاه بم) و چه از نظر فرود اضطراری یا کاربری نظامی (مانند طبس یا مراغه)، علاوه بر خدمات حمل و نقل مسافر، دارای اهمیت استراتژیک و در مقاطعی دارای کارکردهای دفاعی هستند.

منافع حاصل از نجات جان ۸۰۰۰ مجروح طی چند روز، بخش عمده هزینه احداث یک فرودگاه کوچک را به طور شفاف از نظر اقتصادی توجیه می کند.

در پایان، سالن مسافری و ساختمان این فرودگاه ها می توانند خدمات جانبی نیز به مردم شهر مربوطه ارائه کنند و درآمدزا باشند.

به خوبی به یاد داریم که رستوران فرودگاه مهرآباد زمانی محل برگزاری مجالس عروسی و میهمانی های مختلف بود.

فرودگاه ها در خارج از شهرها قرار دارند و دارای محوطه و پارکینگ کافی هستند و سر و صدای جشن و سرور نیز مشکلی ایجاد نمی کند.

واگذاری اراضی برای ایجاد کلوب، ورزشگاه، هتل و رستوران و بهره برداری مناسب از ساختمان فرودگاه های کوچک یا محوطه آن ها برای مقاصد مختلف و درخور، با مشارکت بخش خصوصی، خود می تواند موضوع یک مطالعه توجیهی باشد.

آورده طرف دولت تنها زمینی است که دارای امکان دسترسی به آب، برق و سایر زیرساخت هاست.

نمی دانم عمر امثال ما به انجام این مطالعات می رسد یا خیر.

در خاتمه، یک بار دیگر، ولو برای صدمین بار، از خدمات دلسوزانه دست اندرکاران محلی، ستادی و پشتیبانی در سازمان هواپیمایی کشوری و به ویژه افراد فداکار مستقر در فرودگاه های بم و کرمان، قدردانی و سپاسگزاری می کنم.