◄ منشور جامع حقوق و مسئولیت های رانندگان بین المللی و ترانزیتی ایران / راهنمای حقوقی، فنی، اجرایی، ایمنی، گمرکی، مرزی و حرفه ای رانندگان
راننده بین المللی، صرفا شخصی نیست که وسیله نقلیه را از مبدأ به مقصد هدایت می کند. او در نقطه اتصال چندین نظام قرار دارد: حمل و نقل، تجارت خارجی، گمرک، ایمنی راه، بیمه، قرارداد، مرزبانی، پلیس، اقتصاد، حقوق کار و روابط بین الملل.
پیش گفتار: راننده بین المللی، صرفا شخصی نیست که وسیله نقلیه را از مبدأ به مقصد هدایت می کند. او در نقطه اتصال چندین نظام قرار دارد: حمل ونقل، تجارت خارجی، گمرک، ایمنی راه، بیمه، قرارداد، مرزبانی، پلیس، اقتصاد، حقوق کار و روابط بین الملل.
در بسیاری از سفرها، راننده نخستین شخصی است که نمایندگان دولت، گمرک، پلیس، مرزبانی یا کنترل جاده با او مواجه می شوند و آخرین شخصی است که کالا را در مقصد تحویل می دهد. از سوی دیگر، راننده غالباً کمترین دسترسی را به مشاور حقوقی، متخصص گمرکی و پشتیبانی فوری دارد.
بنابراین، آگاهی راننده از حقوق و تکالیف خود یک موضوع صنفی صرف نیست؛ یک موضوع ملی در حوزه ایمنی، تجارت خارجی، ترانزیت و امنیت اقتصادی کشور است. این منشور با این نگاه تدوین شده است که راننده: نه فقط رانندگی را بداند، بلکه بداند چه چیزی را حمل می کند، چه چیزی را امضا می کند، چه چیزی را تحویل می گیرد، در برابر چه چیزی مسئول است و در برابر چه چیزی مسئول نیست.
فصل اول ـ تعاریف و اصطلاحات تخصصی
۱. راننده بین المللی: شخصی است دارای صلاحیت ها و مجوزهای لازم برای هدایت وسیله نقلیه تجاری در عملیات حمل و نقل بین المللی. راننده ممکن است در جریان سفر با اسناد، کالا، پلمب، گمرک، پلیس و مرزبانی مواجه باشد، اما این امر به معنای انتقال تمام مسئولیت های قانونی سایر عوامل زنجیره حمل به وی نیست.
۲. راننده ترانزیتی: راننده ای که کالا را تحت رویه ترانزیت و کنترل های مقرر، از قلمرو یک کشور عبور می دهد تا به مقصد تعیین شده برسد.
۳. حمل و نقل بین المللی جاده ای: جابه جایی کالا یا مسافر با وسیله نقلیه جاده ای تجاری میان دو یا چند کشور، مطابق مقررات لازم الاجرا.
۴. ترانزیت بین المللی: عبور کالا از قلمرو کشور یا کشورهای واسط تحت کنترل گمرکی و بر اساس اسناد و الزامات ترانزیتی.
۵. حامل: شخص حقیقی یا حقوقی که مطابق قرارداد یا قانون، تعهد حمل کالا را بر عهده دارد.
۶. شرکت حمل و نقل بین المللی: واحد دارای مجوز قانونی که عملیات حمل بین المللی را سازماندهی و مدیریت می کند.
۷. صاحب کالا: شخص دارای مالکیت یا اختیار قانونی نسبت به کالا.
۸. فرستنده: شخصی که کالا را برای حمل تحویل می دهد یا در اسناد حمل به عنوان فرستنده معرفی شده است.
۹. گیرنده: شخصی که کالا باید در مقصد به وی یا نماینده قانونی او تحویل شود.
۱۰. فورواردر: شخص یا شرکتی که عملیات حمل را سازماندهی و هماهنگ می کند و لزوماً با حامل واقعی یکی نیست.
۱۱. قرارداد حمل: توافقی که به موجب آن، حمل کننده متعهد به انتقال کالا از مبدأ به مقصد در برابر اجرت یا حق الزحمه می شود.
۱۲. بارنامه: سند اصلی حاوی اطلاعات عملیات حمل، طرفین، کالا، مبدأ، مقصد و شرایط حمل. در چارچوب CMR، بارنامه برای اثبات قرارداد حمل و اطلاعات آن اهمیت اساسی دارد.
۱۳. بارنامه CMR :سند مورد استفاده در حمل بین المللی جاده ای مشمول کنوانسیون CMR. این کنوانسیون چارچوب قرارداد حمل بین المللی کالا از طریق جاده و مسئولیت های مرتبط را استاندارد می کند.
۱۴. تحفظ: ثبت رسمی و روشن مغایرت، آسیب، کسری یا ایراد نسبت به وضعیت کالا یا اطلاعات سند.
۱۵. پلمب: ابزار کنترلی برای حفظ تمامیت محفظه بار و جلوگیری از دسترسی یا تغییر غیرمجاز.
۱۶. اضافه بار: تجاوز وزن کل، وزن محوری یا سایر حدود مجاز تعیین شده برای وسیله نقلیه.
۱۷. مهار بار: مجموعه اقدامات فنی برای جلوگیری از جابه جایی، سقوط، لغزش یا واژگونی کالا.
۱۸. زمان رانندگی: مدتی که راننده در حال هدایت وسیله نقلیه است.
۱۹. زمان کار: زمانی که راننده برای انجام وظایف حرفه ای خود صرف می کند و حسب مقررات ممکن است فراتر از رانندگی باشد. کنوانسیون ۱۵۳ سازمان بین المللی کار نیز «ساعات کار» را محدود به رانندگی نمی داند و برخی فعالیت های مرتبط با وسیله نقلیه، بار و عملیات جانبی را دربرمی گیرد.
۲۰. زمان انتظار: مدت توقف ناشی از بارگیری، تخلیه، گمرک، مرز، کنترل، پایانه یا سایر عوامل عملیاتی.
۲۱. استراحت: مدتی که راننده آزاد است از زمان خود استفاده کند و برای بازیابی توان جسمی و ذهنی از کار فاصله می گیرد.
۲۲. رخداد عملیاتی: هر اتفاقی که بر زمان، هزینه، ایمنی یا اجرای سفر اثر بگذارد.
۲۳. حادثه: رویداد ناخواسته ای که موجب یا بالقوه موجب خسارت جانی، مالی، محیط زیستی یا فنی شود.
۲۴. کالای خطرناک: کالایی که به علت ویژگی های خود برای انسان، محیط زیست، وسیله نقلیه یا زیرساخت خطر ایجاد می کند و مشمول مقررات خاص است.
۲۵. مسئولیت زنجیره حمل: مجموع مسئولیت هایی که میان صاحب کالا، فرستنده، فورواردر، حامل، شرکت حمل، راننده، انبار و سایر عوامل توزیع می شود. اصل بنیادین: مسئولیت باید متناسب با نقش، اختیار، تکلیف، اقدام و رابطه علت و معلولی تعیین شود.
فصل دوم ـ اصول بنیادین حقوق راننده
هر راننده بین المللی باید این اصول را بداند:
اصل ۱ حق دارد اطلاعات کافی درباره مأموریت دریافت کند.
اصل ۲ حق دارد سندی را که نمی فهمد، بدون توضیح یا ترجمه امضا نکند.
اصل ۳ حق دارد مغایرت بار را ثبت کند.
اصل ۴ حق دارد در برابر نقص جدی ایمنی، موضوع را اعلام و در شرایط مقرر از ادامه حرکت خودداری کند.
اصل ۵ حق دارد زمان انتظار و رخدادهای سفر ثبت شود.
اصل ۶ حق دارد از استراحت کافی و قانونی برخوردار باشد.
اصل ۷ نباید مسئول تخلفی شناخته شود که خارج از اختیار و وظیفه قانونی او بوده است.
اصل ۸ حق اعتراض قانونی دارد.
اصل ۹ حق دارد اطلاعات مربوط به قرارداد و نحوه محاسبه حق الزحمه خود را بداند.
اصل ۱۰ نباید برای جبران تأخیر دیگران، ایمنی یا قانون را نقض کند.
فصل سوم ـ اسناد؛ اولین خط دفاعی راننده
پیش از حرکت باید چهار گروه سند کنترل شود:
الف ـ اسناد راننده گذرنامه روادید در صورت نیاز گواهینامه گواهینامه بین المللی در موارد لازم مجوزهای حرفه ای بیمه های مرتبط مدارک لازم ورود و عبور
ب ـ اسناد خودرو مدارک ثبت بیمه معاینه فنی مجوز عبور مدارک کشنده مدارک تریلر مدارک تجهیزات خاص
ج ـ اسناد کالا بارنامه فهرست بسته بندی فاکتور حسب مورد اسناد گمرکی اسناد ترانزیتی مجوزهای خاص اسناد کالاهای خطرناک اسناد پلمب
د ـ اسناد مالی رسید هزینه عوارض پارکینگ تعمیرات هزینه های مرزی اقامت سایر پرداخت ها
فصل چهارم ـ CMR و مسئولیت راننده
راننده باید دست کم این موارد را در CMR بررسی کند: فرستنده، گیرنده، محل بارگیری، محل تخلیه، شرح کالا، تعداد بسته ها، وزن، علائم و شماره های کالا، شرایط خاص حمل، ملاحظات و تحفظ ها
راهنمای UNECE تأکید می کند که CMR در حمل بین المللی جاده ای، سند مهم قرارداد حمل و همچنین سندی است که ممکن است توسط مراجع انتظامی و گمرکی برای کنترل اطلاعات کالا و طرفین مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین: امضای راننده نباید یک اقدام تشریفاتی تلقی شود. هرجا واقعیت با سند متفاوت است، باید مغایرت تا حد امکان پیش از حرکت ثبت شود.
فصل پنجم ـ پلمب؛ حلقه امنیت کالا
راننده باید هنگام دریافت خودرو: شماره پلمب ← وضعیت ظاهری ← تطبیق با سند ← ثبت را انجام دهد. اگر پلمب آسیب دید: خودرو را در محل امن متوقف کند؛ شرکت را مطلع کند؛ زمان و مکان را ثبت کند؛ وضعیت پلمب را مستند کند؛ در صورت لزوم به مرجع ذی صلاح مراجعه کند؛ پلمب جدید فقط طبق فرآیند قانونی نصب شود؛ شماره پلمب جدید ثبت شود.
پنهان کردن آسیب پلمب یکی از پرریسک ترین رفتارهای حرفه ای است.
فصل ششم ـ اضافه بار و توزیع مسئولیت
اضافه بار فقط مسئله جریمه نیست. پیامدهای آن: افزایش مسافت توقف، افزایش فشار ترمز، آسیب لاستیک، آسیب محور، خرابی، تعلیق، افزایش مصرف سوخت، افزایش احتمال واژگونی، تخریب روسازی، افزایش شدت تصادف.
اما یک اصل حقوقی مهم: باید میان «بارگیری غیرمجاز»، «اطلاع راننده»، «امکان تشخیص»، «امکان اعتراض» و «اختیار واقعی راننده» تفکیک ایجاد شود. نباید در تمام موارد، راننده تنها مسئول زنجیره اضافه بار تلقی شود.
فصل هفتم ـ ماتریس پیشنهادی مسئولیت
موضوع
راننده
شرکت حمل
فرستنده/صاحب کالا
فورواردر
مرجع ذی صلاح
نقص گواهینامه راننده
اصلی نظارتی/استخدامی حسب مورد
کنترل نقص فنی خودرو
گزارش و عدم ادامه در شرایط خطرناک
اصلی
کنترل
اضافه بار ناشی از بارگیری
اطلاع و همکاری در کنترل مدیریتی حسب قرارداد
مسئولیت محتمل اصلی حسب قرارداد
کنترل وزن اشتباه اعلام شده
اعلام مغایرت
پیگیری مسئولیت محتمل حسب قرارداد
کنترل اطلاعات غلط کالا
اطلاع رسانی
پیگیری
مسئولیت اصلی حسب مورد حسب قرارداد
کنترل نقص CMR بررسی و گزارش تهیه/هماهنگی حسب قرارداد
ارائه اطلاعات صحیح حسب نقش
کنترل پلمب آسیب دیده
گزارش فوری پشتیبانی حسب منشأ حسب نقش
بررسی تأخیر ناشی از مرز
ثبت زمان
پیگیری حسب قرارداد
علت/ثبت تأخیر ناشی از آماده نبودن بار
ثبت
پیگیری مسئولیت محتمل حسب قرارداد
خرابی خودرو
گزارش
مسئولیت فنی حسب قرارداد
حادثه رانندگی
رعایت تکالیف قانونی پشتیبانی/بیمه
رسیدگی کالای ممنوع ناشناخته
گزارش/عدم پذیرش در شرایط لازم کنترل و بررسی مسئولیت اصلی
حسب مورد
حسب نقش
رسیدگی درخواست پرداخت غیررسمی عدم ورود/ثبت پشتیبانی حقوقی رسیدگی
خسارت کالا مراقبت متعارف و گزارش مسئولیت قراردادی حسب مورد
بسته بندی/اظهار حسب مورد
حسب قرارداد
رسیدگی عدم پرداخت حق الزحمه مسئولیت قراردادی/قانونی رسیدگی
نکته: این جدول «ماتریس سیاستی» است، نه تعیین قطعی مسئولیت در پرونده خاص.
مسئولیت نهایی باید بر اساس قانون حاکم، قرارداد، اسناد و واقعیت پرونده تعیین شود.
فصل هشتم ـ ساعات رانندگی، کار و استراحت
یکی از مهم ترین اصول جهانی: تأخیر تجاری نباید به رانندگی خطرناک تبدیل شود.
در اتحادیه اروپا، برای عملیات مشمول مقررات مربوط، سقف معمول رانندگی روزانه ۹ ساعت است که در دو روز هفته امکان افزایش به ۱۰ ساعت دارد؛ سقف هفتگی ۵۶ ساعت و سقف دو هفته ای ۹۰ ساعت است و پس از ۴.۵ ساعت رانندگی، وقفه ۴۵ دقیقه ای مقرر شده است.
همچنین استراحت هفتگی منظم در این نظام ۴۵ ساعت تعریف شده و در شرایط مقرر، استراحت هفتگی منظم یا جبرانی بیش از ۴۵ ساعت نباید داخل خودرو سپری شود؛ هزینه اقامت خارج از خودرو نیز در موارد مشمول بر عهده کارفرماست.
این اعداد نباید بدون بررسی مقررات کشور مسیر، عینا به سفرهای ایران تعمیم داده شوند؛ اما تجربه سیاست گذاری مهمی ارائه می کنند: سلامت و هوشیاری راننده جزء الزامات ایمنی حمل ونقل است.
فصل نهم ـ حق بازگشت راننده
یکی از اصول قابل مطالعه در نظام اروپایی، الزام سازمان حمل به برنامه ریزی برای امکان بازگشت راننده به محل سکونت یا مرکز عملیاتی در دوره های مشخص است. پیشنهاد سیاستی برای ایران: هیچ برنامه حمل بین المللی نباید به گونه ای طراحی شود که دوری طولانی مدت راننده از خانواده، نتیجه عادی ضعف برنامه ریزی عملیاتی باشد. فصل دهم ـ حق الزحمه و قرارداد پیش از سفر باید مشخص باشد: طرف قرارداد چه کسی است؟ مبلغ یا روش محاسبه حق الزحمه چیست؟ هزینه توقف چگونه محاسبه می شود؟ هزینه اقامت بر عهده چه کسی است؟ هزینه تعمیرات با چه کسی است؟ خسارت کالا چگونه رسیدگی می شود؟ تأخیر ناشی از مرز چگونه محاسبه می شود؟ جریمه های قانونی بر اساس چه ضابطه ای بر عهده چه کسی است؟ هزینه های پیش بینی نشده چگونه پرداخت می شود؟
اصل پیشنهادی: هیچ هزینه ای نباید بدون تعیین مسئول و سازوکار پرداخت، به صورت مبهم بر عهده راننده قرار گیرد.
فصل یازدهم ـ انتظار؛ زمان فراموش شده
راننده راننده باید برای هر توقف ثبت کند: زمان ورود ـ علت ـ محل ـ مرجع ـ زمان شروع عملیات ـ زمان پایان ـ زمان خروج
این داده ها در آینده می توانند مبنای تحلیل ملی تأخیرهای مرزی و عملیاتی قرار گیرند.
فصل دوازدهم ـ راننده در برابر پلیس و مأمور کنترل
قاعده طلایی: آرام، محترمانه، دقیق و مستند.
راننده باید: اسناد را ارائه کند؛ پاسخ خلاف واقع ندهد؛ از درگیری خودداری کند؛ درخواست توضیح کند؛ در صورت وجود اختلاف، اعتراض قانونی کند؛ رسید رسمی مطالبه کند؛ مشخصات تخلف یا تصمیم را ثبت کند.
اعتراض قانونی ≠ درگیری
این تفکیک باید در آموزش رانندگان به صورت جدی آموزش داده شود.
فصل سیزدهم ـ سندی که راننده نباید امضا کند
راننده نباید بدون بررسی، سندی را امضا کند که: سفید باشد؛ زبان آن را نمی فهمد؛ وزن نادرست دارد؛ تعداد نادرست دارد؛ خسارت غیرواقعی را تأیید می کند؛ مسئولیت غیرواقعی بر عهده او می گذارد؛ اقرارنامه ای با محتوای نامعلوم است. در صورت ضرورت، باید درخواست توضیح، ترجمه یا ثبت تحفظ شود.
فصل چهاردهم ـ زبان و ترجمه
اصل پیشنهادی: «این سند را به طور کامل متوجه نمی شوم؛ لطفاً توضیح یا ترجمه قابل فهم ارائه کنید.»
در شرایط اختلاف: تماس با شرکت؛ تماس با نماینده محلی؛ استفاده از مترجم؛ درخواست نسخه سند؛ ثبت تحفظ؛ استفاده از مسیر قانونی اعتراض اولویت دارد.
فصل پانزدهم ـ تصادف در کشور خارجی
ترتیب اقدام: ۱. حفظ جان ۲. ایمن سازی محل ۳. تماس با خدمات اضطراری ۴. اطلاع شرکت ۵. اطلاع بیمه ۶. حفظ اسناد ۷. ثبت تصاویر در حدود قانون ۸. ثبت مشخصات طرف های حادثه ۹. دریافت شماره پرونده یا گزارش ۱۰. خودداری از اقرار عجولانه به مسئولیت حقوقی راننده نباید صحنه حادثه را بدون ضرورت قانونی یا ایمنی ترک کند.
فصل شانزدهم ـ خرابی خودرو
خرابی باید به عنوان رخداد عملیاتی ثبت شود. حداقل: ساعت، کیلومتر، مکان، نوع خرابی، چراغ هشدار، تماس با شرکت، زمان امداد، زمان تعمیر، هزینه، علت، تأثیر بر سفر،
این داده ها برای نگهداری پیشگیرانه ناوگان نیز بسیار ارزشمندند.
فصل هفدهم ـ بیمه
راننده باید پیش از سفر بداند: خودرو چه بیمه ای دارد؟ کالا چه بیمه ای دارد؟ مسئولیت مدنی چه پوششی دارد؟ در حادثه با چه شماره ای تماس بگیرد؟ مهلت اعلام خسارت چیست؟ چه اسنادی لازم است؟ آیا کشور مقصد تحت پوشش بیمه است؟ راننده نباید تصور کند داشتن بیمه نامه به معنای پوشش نامحدود تمام خسارت هاست.
فصل هجدهم ـ کالای خطرناک
در حمل کالای خطرناک باید مشخص باشد: نام کالا ،طبقه خطر، شماره شناسایی حسب مقررات، علائم، اسناد، تجهیزات اضطراری، مسیر مجاز، آموزش راننده، الزامات خودرو، اقدامات اضطراری،
در عملیات مشمول ADR، رعایت الزامات آن باید بر اساس نسخه و مقررات لازم الاجرای مسیر بررسی شود.
فصل نوزدهم ـ قاچاق، کالای ممنوع و کالای ناشناخته
یکی از مهم ترین توصیه های این منشور: راننده نباید بسته یا کالایی را که ماهیت و اسناد آن را نمی داند، صرفاً به دستور شفاهی شخص ثالث حمل کند.
به خصوص درباره: بسته های اضافه؛ محموله های بدون سند؛ اسناد مشکوک؛ تغییر پلمب؛ تغییر ناگهانی مقصد؛ بارگیری خارج از محل تعیین شده؛ کالاهای اعلام نشده باید حساسیت حرفه ای وجود داشته باشد.
فصل بیستم ـ فساد و درخواست پرداخت غیررسمی
اگر مأمور یا شخصی درخواست پرداخت غیررسمی کرد: آرامش حفظ شود. وارد درگیری نشود. در صورت امکان رسید رسمی درخواست شود. نام و سمت و مرجع ثبت شود. شرکت مطلع شود. مسیر رسمی شکایت استفاده شود. هیچ اقدام خطرناک یا تحریک آمیزی انجام نشود.
اصل: یک پرداخت کوچک غیررسمی ممکن است به یک پرونده بزرگ حقوقی تبدیل شود.
ادامه دارد...
