◄ خلاصه مقاله بهبود شاخص های حمل و نقل پایدار بر کیفیت زندگی در تهران، دکتر عیسی حیدری

در مقاله دکتر عیسی حیدری (Science Direct, 2024) که از نتایج رساله دکترای ایشان استنتاج گشته، تلاش شده تا با استفاده از رویکرد پویایی سیستم، مدلی یکپارچه برای ارزیابی تأثیر شاخص های حمل و نقل پایدار بر کیفیت زندگی شهروندان تهرانی طراحی و شبیه سازی شود (Effect of improving sustainable transportation indicators on quality of life in Tehran).

در دنیای امروز، حمل و نقل نقشی دوگانه در زندگی شهری ایفا می کند؛ از یک سو موتور محرک توسعه اقتصادی و تسهیل کننده تبادلات اجتماعی و اقتصادی است و از سوی دیگر با پیامدهای مخربی چون آلودگی هوا، ترافیک، تصادفات، مصرف بی رویه سوخت های فسیلی و تخریب زیست بوم های طبیعی، کیفیت زندگی را به شدت تنزل داده است. این معضلات به ویژه در کلان شهرها به اوج خود رسیده و تهران با جمعیتی بالغ بر نه میلیون نفر، از این قاعده مستثنی نیست.

آلودگی شدید هوا، ترافیک سنگین، زمان های طولانی سفر و افزایش تصادفات، همگی دست به دست هم داده اند تا کیفیت زندگی تهرانی ها به سطح هشداردهنده ای برسد. با وجود این بحران ها، هنوز مطالعه جامعی که به طور هم زمان تأثیر شاخص های زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی حمل و نقل را بر کیفیت زندگی در تهران بسنجد، انجام نشده است.

مطالعه حاضر با آگاهی از این حقیقت که حمل و نقل سهم قابل توجهی در انتشار گازهای گلخانه ای دارد (حدود یک سوم از کل انتشار گازهای گلخانه ای در آمریکا و یک پنجم در سطح جهان ناشی از آنست) بر ضرورت گذار به حمل و نقل پایدار تأکید می کند.

حمل و نقل پایدار رویکردی است که سه بعد محیط زیست، جامعه و اقتصاد را به طور همزمان مدنظر قرار می دهد و می کوشد ضمن تأمین نیازهای نسل حاضر، آینده را نیز به مخاطره نیندازد.

در تهران، عواملی چون رشد جمعیت، کیفیت پایین سوخت، استفاده بی رویه از خودروهای شخصی و موتورسیکلت ها و توسعه صنعتی ناهماهنگ با الزامات زیست محیطی، موجب شده تا غلظت آلاینده ها سه برابر استاندارد ملی و رهنمودهای سازمان جهانی بهداشت باشد.

تهران از نظر شاخص آلودگی PM10 در میان ۶۲ کلان شهر جهان با شرایط اقلیمی مشابه، وضعیتی نگران کننده دارد و هنوز راهکار علمی برای آن ارائه نشده است.

برای مواجهه با این چالش، محققان با بهره گیری از شاخص های رایج حمل و نقل پایدار، یک مدل پویایی سیستم (SD) طراحی کردند و آن را در نرم افزار ونسیم (Vensim) با چهار سناریوی متمایز شبیه سازی نمودند (مشابه نرم افزار داینامو که در اوایل دهه هفتاد برای شبیه سازی راه آهن و برنامه ریزی استراتژیک بکار گرفته شد).

سناریوی اول؛ ادامه روند فعلی را نشان می داد که در آن عملکرد ۹۰% از شاخص ها رو به وخامت می رفت و کیفیت زندگی در تهران ۶۰% کاهش می یافت.

سناریوی دوم بر افزایش ظرفیت حمل و نقل عمومی متمرکز بود.

 سناریوی سوم کاهش هزینه دسترسی به حمل و نقل عمومی را مدنظر داشت و سناریوی چهارم که ترکیبی از دو برابر کردن قیمت بنزین، افزایش ظرفیت حمل و نقل عمومی و کاهش ۵۰% هزینه دسترسی بود، به عنوان بهترین گزینه شناخته شد.

نتایج شبیه سازی نشان داد که سناریوی چهارم می تواند عملکرد ۹۳% از شاخص ها را بهبود بخشد و کیفیت زندگی را از سطح منفی ۶۰% به مثبت ۱۴۶% برساند که در مقایسه با شرایط موجود، جهش ۲۰۶ درصدی، خواهد داشت.

 این یافته ها حاکی از آن است که راه حل های جزئی و تک بعدی، کارایی لازم را ندارند و تنها با رویکردی تلفیقی و سیستمی می توان به بهبود پایدار دست یافت.

افزایش قیمت سوخت، هرچند به تنهایی می تواند مصرف را کاهش دهد، اما بدون تقویت همزمان حمل و نقل عمومی و کاهش هزینه های دسترسی، ممکن است به نارضایتی اجتماعی و افزایش فشار بر اقشار کم درآمد منجر شود.

از سوی دیگر، توسعه حمل و نقل عمومی بدون ایجاد انگیزه های اقتصادی برای کاهش استفاده از خودروی شخصی، نمی تواند به تنهایی معضل ترافیک و آلودگی را حل کند. مدل ارائه شده با درنظرگرفتن همزمان متغیرهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، نشان می دهد که چگونه یک بسته سیاستی منسجم می تواند ضمن بهبود شاخص های حمل و نقل، کیفیت زندگی شهروندان را به طور چشمگیری ارتقا دهد. به عبارت دیگر، کیفیت زندگی نه فقط تابعی از کاهش آلودگی یا روان سازی ترافیک، بلکه حاصل تعامل پیچیده ای از عواملی چون ایمنی، هزینه سفر، زمان سفر، دسترسی به خدمات شهری و عدالت اجتماعی است.