ریل متوقف نمی شود؛ ضرورت هم افزایی برای عبور از محدودیت های تحریمی

راه آهن جمهوری اسلامی ایران صرفاً یک مجموعه عملیاتی یا اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت عمومی کشور است که در خدمت جابه جایی مسافر، حمل کالا، پشتیبانی از فعالیت های صنعتی و اقتصادی و ایجاد اشتغال در زنجیره گسترده حمل ونقل ریلی قرار دارد.

از این منظر، هرگونه محدودیت مرتبط با راه آهن، تنها یک موضوع سازمانی یا قراردادی نیست؛ بلکه می تواند بر مجموعه ای از فعالان اقتصادی، شرکت های حمل ونقل، تأمین کنندگان تجهیزات، صنایع وابسته و افرادی که فعالیت و معیشت آنها با این زنجیره ارتباط دارد، اثرگذار باشد.

راه آهن یک شریان عمومی است؛ شریانی که عملکرد آن با زندگی روزمره مردم، جریان تولید، تجارت و دسترسی به خدمات حمل ونقل ارتباط مستقیم دارد.

تحریم؛ افزایش ریسک همکاری ها، نه توقف خودکار فعالیت ریلی

بر اساس اقدام اخیر دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC)، شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران در چارچوب تحریم های مرتبط با فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ قرار گرفته است. همچنین بخش ریلی اقتصاد ایران در چارچوب این فرمان به عنوان یکی از بخش های قابل هدف گذاری تحریمی تعیین شده است.

با این حال، قرار گرفتن یک نهاد مشخص در فهرست تحریم ها به معنای توقف خودکار تمامی فعالیت های ریلی بین المللی نیست؛ همان طور که ادامه حرکت قطارها نیز به معنای بی اثر بودن محدودیت ها نخواهد بود.

اثر اصلی چنین اقداماتی معمولاً از مسیر افزایش ریسک برای طرف های خارجی خود را نشان می دهد؛ از بانک ها و مؤسسات مالی گرفته تا شرکت های بیمه، تأمین کنندگان تجهیزات، ارائه دهندگان خدمات فنی و اپراتورهای حمل ونقل بین المللی.

این شرایط می تواند در حوزه هایی مانند پرداخت ها و تسویه حساب های بین المللی، همکاری های قراردادی، تأمین قطعات و تجهیزات ریلی، نگهداری و تعمیرات ناوگان و عملیات حمل ونقل بین المللی آثار خود را نشان دهد.

مسئله اصلی؛ فرسایش ظرفیت، نه توقف ناگهانی

تجربه تحریم های گذشته نشان داده است که فشارهای خارجی لزوماً با توقف ناگهانی فعالیت ها ظاهر نمی شوند؛ بلکه ممکن است به تدریج در افزایش زمان تأمین قطعات، طولانی شدن تعمیرات، افزایش هزینه نگهداری، کاهش آمادگی ناوگان و دشوارتر شدن برنامه ریزی عملیاتی خود را نشان دهند.

به همین دلیل، ارزیابی اثر تحریم نباید تنها به تعداد قطارهای در حال حرکت محدود شود؛ بلکه شاخص هایی مانند آمادگی ناوگان، زمان تأمین اقلام حیاتی، قابلیت پیش بینی خدمات، هزینه نگهداری و کیفیت عملیات نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

مدیریت صحیح شرایط جدید نیازمند آن است که صنعت، هم زمان دو واقعیت را بپذیرد؛ نخست اینکه محدودیت های خارجی می توانند هزینه و پیچیدگی فعالیت را افزایش دهند و دوم اینکه با برنامه ریزی، بخشی از آثار آنها قابل مدیریت است.

تجربه گذشته؛ کاهش سرعت، نه توقف حرکت

صنعت ریلی ایران با محدودیت های خارجی بیگانه نیست. طی سال های گذشته، فشارهای بیرونی در مقاطعی موجب افزایش هزینه ها، پیچیده تر شدن فرآیند تأمین و کاهش سرعت برخی همکاری ها شده اند، اما نتوانسته اند حرکت این صنعت را متوقف کنند.

تجربه گذشته نشان داده است که ترکیب توان داخلی، سازگاری مدیریتی، اصلاح فرآیندها و استفاده هوشمندانه از ظرفیت های منطقه ای می تواند نقش مهمی در استمرار فعالیت ها داشته باشد.

ما پیش از این نیز با محدودیت مواجه بوده ایم؛ سرعت حرکت در برخی مقاطع کاهش یافته، اما مسیر متوقف نشده است. مهم آن است که تهدیدهای ایجادشده به فرصتی برای شناخت نقاط ضعف، تقویت ظرفیت ها و افزایش تاب آوری تبدیل شود.

توان داخلی؛ پشتوانه مهم صنعت ریلی

یکی از ظرفیت های قابل توجه صنعت ریلی ایران، توسعه توانمندی داخلی در بخش هایی از تولید، بازسازی، تعمیر و نگهداری ناوگان و تجهیزات ریلی است.

در سال های گذشته، مجموعه های داخلی در حوزه هایی مانند ساخت برخی قطعات، تعمیرات اساسی، بازسازی ناوگان و ارائه خدمات فنی به توانمندی های قابل توجهی دست یافته اند.

این ظرفیت ها یک مزیت مهم برای صنعت محسوب می شود و می تواند بخشی از آثار محدودیت های خارجی را کاهش دهد؛ اما به معنای رفع کامل وابستگی ها نیست.

واقعیت این است که برخی تجهیزات تخصصی، قطعات خاص و فناوری های مورد نیاز همچنان ممکن است تحت تأثیر محدودیت های خارجی قرار گیرند و آثار خود را در هزینه، زمان اجرای پروژه ها، نگهداری ناوگان و عملیات حمل ونقل نشان دهند.

بنابراین، حمایت از توان داخلی باید بر اساس اولویت های واقعی صنعت انجام شود؛ یعنی شناسایی قطعات و خدماتی که نبود آنها می تواند ظرفیت عملیاتی شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.

موقعیت ژئوپلیتیکی ایران؛ ظرفیت همکاری، نه صرفاً مسیر عبور

شبکه ریلی ایران در تعامل با کشورهای منطقه از مسیرهای مختلف فعالیت دارد؛ از جمله :

- سرخس و اینچه برون در ارتباط با ترکمنستان و آسیای مرکزی؛

- رازی در ارتباط ریلی با ترکیه؛

- جلفا در ارتباط با منطقه قفقاز؛

- میرجاوه در ارتباط با پاکستان؛

- شمتیغ در ارتباط با افغانستان.

اهمیت این مسیرها تنها به ظرفیت حمل ونقل ایران محدود نمی شود؛ بلکه برای بسیاری از کشورهای پیرامونی، به ویژه کشورهای محصور در خشکی، دسترسی به مسیرهای پایدار و متنوع حمل ونقل از اهمیت راهبردی برخوردار است.

موقعیت جغرافیایی ایران، قرار گرفتن در نقطه اتصال چند منطقه مهم و دسترسی به شبکه های ریلی و بندری، ظرفیتی است که می تواند منافع مشترکی برای ایران و کشورهای منطقه ایجاد کند.

کشورهایی که با ایران تعاملات ریلی و حمل ونقلی دارند، علاوه بر ملاحظات سیاسی، نیازمند توجه به منافع اقتصادی، امنیت زنجیره تأمین و واقعیت های جغرافیایی منطقه هستند.

شرایط سیاسی و محدودیت های بین المللی همواره ثابت نمی مانند؛ اما تصمیم ها و رفتارهای اقتصادی کشورها می تواند بر سطح اعتماد و همکاری های آینده اثرگذار باشد.

توسعه همکاری های ریلی زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه منافع مشترک، قابلیت اعتماد خدمات، هماهنگی عملیاتی و نگاه بلندمدت شکل گیرد.

تاب آوری؛ محصول هم افزایی همه بازیگران

در شرایط افزایش محدودیت های خارجی، تاب آوری صنعت ریلی تنها از مسیر عملکرد یک مجموعه حاصل نمی شود.

شناخت دقیق نیازهای زنجیره ریلی، هم افزایی میان فعالان و ایجاد هماهنگی میان راه آهن، شرکت های حمل ونقل، مالکان ناوگان، سازندگان، تعمیرکاران، تأمین کنندگان و مجموعه های خدماتی می تواند نقش مهمی در حفظ جریان عملیات داشته باشد.

برای عبور از شرایط جدید، لازم است وابستگی های بحرانی شناسایی شود، سناریوهای اختلال طراحی شود، آمادگی ناوگان حفظ شود و عملکرد زنجیره تأمین به صورت مستمر مورد پایش قرار گیرد.

هم افزایی زمانی معنا پیدا می کند که به اقدام مشخص، مسئولیت روشن و نتیجه قابل اندازه گیری منتهی شود.

ریل متوقف نمی شود

راه آهن ایران سال هاست در مسیر خود با چالش ها و محدودیت های خارجی مواجه بوده است؛ محدودیت هایی که ممکن است در مقاطعی سرعت حرکت را کاهش داده باشند، اما تجربه گذشته نشان داده است که مسیر فعالیت این صنعت ادامه پیدا کرده است.

«ریل متوقف نمی شود» زمانی یک واقعیت پایدار خواهد بود که پشتوانه آن، تأمین پایدار، نگهداری اصولی، مدیریت هوشمند ریسک، همکاری مؤثر و تصمیم گیری مبتنی بر اطلاعات باشد.

ریل برای حرکت ساخته شده است؛ مسئولیت مشترک سیاست گذاران و فعالان صنعت، فراهم کردن شرایطی است که این حرکت ایمن، پایدار و در خدمت اقتصاد و مردم باقی بماند.