◄ تهران؛ میدان آزمایش سیاست های شهری یا بستر نیازمند تصمیم گیری بومی محور؟
تهران در سال‌های اخیر بارها میدان آزمون طرح‌هایی شده است که بیشتر از کتاب‌ها و شهرهای خارجی آمده‌اند تا از شناخت واقعی کوچه‌ها و خیابان‌های این شهر؛ از مسیر دوچرخه‌ای که متروک ماند تا اسکوتر و لاین ویژه موتوری که به جای نظم، هزینه و نارضایتی به جا گذاشتند. این گزارش نشان می‌دهد که مشکل اصلی، کمبود طرح نیست؛ نبود شناخت بومی، ارزیابی اثر و چارچوب قانونی شفاف است که تهران را از میدان آزمایش به تصمیم‌گیری قانون‌محور و داده‌محور برساند.
بر اساس دغدغه مطرح شده، بخشی از سیاست ها و طرح های شهری تهران بیش از آنکه بر شناخت دقیق مختصات این شهر استوار باشند، الگوبرداری از تجربه های دانشگاهی یا شهرهای خارجی هستند که شباهت کمی با واقعیت تهران دارند. نتیجه این رویکرد، هزینه کرد از بیت المال، ایجاد مشکل برای شهروندان و رها شدن طرح هایی مانند مسیرهای دوچرخه، اسکوتر و لاین ویژه موتور است.
به گزارش سرویس شهری تین نیوز، بدون شناخت واقعی از تهران، هر طرحی—هرچند مدرن و جذاب—محکوم به شکست یا کم اثر بودن است و حاکمیت قانون و چارچوب های شفاف می تواند بسیاری از این گره ها را باز کند. تهران شهری با مختصات ویژه جمعیتی، ترافیکی، اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی است؛ با این حال، به نظر می رسد برخی تصمیم ها با اتکا به الگوهای وارداتی یا مباحث انتزاعی دانشگاهی اتخاذ می شوند؛ الگوهایی که در شهرهای مبدأ ممکن است کارآمد بوده باشند، اما بدون تطبیق با شرایط تهران، به طرح هایی ناکارآمد و پرهزینه تبدیل می شوند. در چنین وضعیتی، تهران به میدان آزمایش تبدیل می شود و شهروندان هزینه آزمون وخطا را می پردازند.
آنچه در تجربه اجرا دیده می شود
یافته های کلیدی نشان می دهد که میان دانش نظری و واقعیت تهران گسست وجود دارد و بخشی از کارشناسان بر متون و تجربه های خارجی تکیه می کنند، در حالی که شناخت کافی از مختصات محلی ندارند. طرح ها گاه بدون پایلوت محدود، ارزیابی اثر و سنجش پیامدها در مقیاس گسترده اجرا می شوند و تهران به محل آزمایش تبدیل می شود. اجرای طرح های ناکارآمد و سپس رهاسازی آن ها، هزینه های آشکار و پنهان برای بیت المال ایجاد می کند و خیابان ها و فضاهای شهری پس از شکست طرح ها، همچنان هزینه های آن را تحمل می کنند. دوره هایی از شهر انسان محور، اسکوتر، لاین ویژه موتور و نمونه های مشابه مطرح شده اند، بدون آنکه درس گیری از تجربه های قبلی صورت گیرد. همچنین بسیاری از گره ها نه با طرح های جدید، بلکه با حاکمیت قانون، شفافیت، نظارت و پاسخگویی قابل حل هستند.
سه نمونه و درس مشترک
در نمونه مسیرهای دوچرخه، اجرای مسیرهایی که به دلایل روشن—نبود زیرساخت پیوسته، ناسازگاری با رفتار ترافیکی، شرایط اقلیمی یا ضعف نگهداشت—متروک شدند، نشان می دهد مسیر دوچرخه بدون شبکه یکپارچه، ایمنی و فرهنگ سازی، صرفاً یک پروژه نمادین است. در تجربه اسکوترهای اشتراکی، ورود بدون سنجش نیاز واقعی، قواعد بهره برداری، ایمنی و مسئولیت پذیری نشان داد فناوری جدید بدون مقررات و مدل مدیریت محلی، به مشکل شهری تبدیل می شود. در لاین ویژه موتور نیز اجرای طرح بدون توجه کافی به حجم موتورسیکلت، رفتار رانندگان، نظارت و ضمانت اجرا نشان داد خط کشی به تنهایی نظم ایجاد نمی کند؛ نظم نیازمند قانون، اجرا و پذیرش اجتماعی است.
چرا این چرخه تکرار می شود
علل اصلی این وضعیت را می توان اتکای بیش ازحد به کتاب ها و تجربه های خارجی بدون مطالعه تطبیقی، ضعف داده های محلی و نبود تحلیل دقیق از رفتار شهروندان تهرانی، تصمیم گیری بالا به پایین و مشارکت محدود شهروندان و کارشناسان محلی، نبود ارزیابی اثر پیش از اجرا و پس از اجرا، ضعف نظارت، پاسخگویی و ضمانت اجرا، و تعارض منافع و اولویت یافتن پروژه های نمایشی بر حل مسائل واقعی دانست.
از هزینه های تحمیلی تا فرسایش اعتماد
پیامدهای این وضعیت شامل هدررفت بودجه عمومی و کاهش اعتماد شهروندان، ایجاد نارضایتی و مقاومت در برابر طرح های بعدی، افزایش بی نظمی ترافیکی و کاهش کیفیت فضاهای شهری، تثبیت فرهنگ آزمون وخطا در مدیریت شهری و تضعیف جایگاه کارشناسی و قانون محوری است.
اصلاح مسیر تصمیم گیری
راهکارها نیز باید بر شناخت مختصات تهران پیش از هر طرح، تهیه بانک داده محلی درباره ترافیک، جمعیت، اقلیم، اقتصاد و رفتار شهروندان، الگوگیری تطبیقی و نه کپی برداری، مطالعه تجربه های خارجی با تعدیل بر اساس شرایط تهران، اجرای پایلوت محدود و سنجش نتایج پیش از تعمیم، الزام ارزیابی اثر و سنجش هزینه فایده و پیامدهای اجتماعی، ترافیکی و زیست محیطی پیش از تصویب، مشارکت واقعی شهروندان و کارشناسان محلی و استفاده از نظر ساکنان، کسبه و متخصصان آشنا به تهران، حاکمیت قانون و شفافیت با قواعد روشن برای تصویب، بودجه ریزی، اجرا، نظارت و پاسخگویی و رفع تعارض منافع و ضمانت اجرای مقررات، توقف طرح های بدون توجیه که فاقد مطالعه محلی و ارزیابی اثر هستند و پاسخگویی نهادی با مشخص شدن مرجع تصمیم گیر، مجری و ناظر هر طرح و انتشار عمومی نتایج ارزیابی استوار باشد.
جمع بندی: از آزمون وخطا به تصمیم قانون محور
در جمع بندی باید گفت تجربه طرح های ناکارآمد در تهران نشان می دهد که مشکل اصلی تنها نبود طرح نیست؛ مشکل، نبود شناخت دقیق از شهر و نبود چارچوب قانونی شفاف برای تصمیم گیری است. تهران را نمی توان با نسخه های وارداتی و آزمایش های پرهزینه اداره کرد. راه برون رفت، ترکیب دانش کارشناسی با شناخت میدانی از تهران، اجرای پایلوت، ارزیابی مستمر و حاکمیت قانون است. اگر تصمیم ها بر داده محلی، مشارکت شهروندان و پاسخگویی قانونی استوار شوند، بسیاری از گره های شهری بدون تحمیل هزینه های جدید به بیت المال و شهروندان قابل حل خواهد بود.
