توسعه ریلی به نفع چه کسی؟
تین نیوز | توسعه حملونقل ریلی با توجه به همه مزایایی که دارد، در سالهای اخیر در دستور کار دولت قرار گرفته است اما باید در این زمینه به مسائلی مانند انتخاب هوشمندانه محل ایستگاهها توجه کرد.
باید ابتدا انتخاب کنیم که کدام نقاط شهر باید به محل تجمع و تمرکز جمعیت و مراکز فعالیتهای اقتصادی تبدیل شوند و بر این اساس، ایستگاهها احداث شوند. این انتخاب باید از متغیرهای مختلفی همچون شرایط طبیعی و اقلیمی به لحاظ زلزله و سیل، نظام اسکان، نظام جمعیت و برنامهریزی کلان تبعیت کند؛ مواردی که برنامهریزی منطقه کلانشهری را شکل میدهند. آماده کردن این برنامه در قالب «طرح مجموعه شهری» از ۲۰ سال پیش برای تهران آغاز شده اما مشکلاتی مانع تحقق این مسئله تاکنون شده است.
نخستین مشکل در مدیریت جزیرهای به جای مدیریت مقتدر است. در نبود مدیریت منطقه کلانشهری، برنامهریزی منطقه کلانشهری کمکی به ما نخواهد کرد. نظام مدیریت مجموعه شهری (منطقه کلانشهری) هنوز در ایران مستقر نشده است و به همین دلیل مجموعه شهری را مانند مجمعالجزایری اداره میکنیم که جزایرش شهرهای ما هستند.
به همین دلیل است که تهران یک نوع مدیریت میشود؛ کرج یک نوع و شهرهای دیگر به گونهای دیگر. درحالی که منطقه کلانشهری یک سیستم یکپارچه است و بیشتر فعل و انفعالاتش در بین این جزیرهها اتفاق میافتد.
مشکل دوم در سرمایهگذاری نمود پیدا میکند. توسعه خطوط ریلی نسبت به حملونقل جادهای به سرمایهگذاری ثابت و سنگینتری نیازمند است. حال باید از خود بپرسیم آیا تحمل و ظرفیتی برای این سرمایهگذاری که بخش خصوصی به خاطر بازدهی بلندمدت در آن مشارکت نخواهد کرد، وجود دارد؟ آیا این توان را در دولت سراغ داریم که سرمایهگذاری سنگینتری انجام دهد تا در درازمدت بازدهی بیشتری نسبت به جادهسازی و اتوبانسازی شاهد باشیم؟
از سوی دیگر مسئله این است که چطور مردم و مسافران را قانع کنیم که به جای استفاده از وسیله نقلیه شخصی، مشتری قطار شهری شوند؟ این قانعکردن به معنای نصیحت نیست، بلکه معنای آن فراهمکردنِ زمینههای لازم برای «انتخاب» است. سیستم مدیریت شهری و کلانشهری نمیتواند با نصیحت یا فشار یا هر عامل دیگری شهروندان را مجبور به انتخاب کند.
نمیتوان انتظار داشت کسی که حق انتخاب دارد که با وسیله نقلیه شخصی بیرون برود، فقط به خاطر اینکه هزینه مترو کمتر است قطاری را انتخاب کند که در ساعات پیک ۳ برابر ظرفیتش مسافر سوار میکند. او این انتخاب را نخواهد کرد چون کرامت انسانیاش در آن مراعات نشده است. وقتی شما جایی افراد را پیاده میکنید که تا به محل کارشان برسند چندین بار باید مسیر را عوض کنند، برای کسانی که زمان و هزینه فرصت برایشان مهم است به صرفه نخواهد بود.
در برنامهریزی شهری نخستین پرسشی که همواره مطرح است این است که در نتیجه اقدامات شهری ما، چه کسی، چگونه، چه چیزی را، در کجا، بهدست میآورد یا از دست میدهد؟ در موضوع حملونقل نیز باید از خود بپرسیم آیا به لحاظ اقتصاد سیاسی و ساختار قدرت شهری و کلانشهری، منفعت ذینفعان و ذینفوذان در توسعه جادهای است یا ریلی؟ آیا اجرای سیاست اولویتبخشی به توسعه ریلی باعث میشود آنهایی که باید، کیفیت بهتر زندگی را در محل احداث ایستگاهها بهدست بیاورند یا خیر؟
جاده تمام زمینهای اطرافش را برای ساختوساز تحریک میکند و مسلم است که صاحبان زمین علاقهمند خواهند بود تا جاده ساخته شود، زمینها دسترسپذیر شوند و در نتیجه ارزش پیدا کنند. اگر در این وضعیت، سیستم مدیریت شهری و کلانشهری، نفوذپذیر و دچار احتیاج مالی باشد، احتمال تخلف نیز وجود خواهد داشت.
بنابراین، صاحب زمین میتواند با پرداخت پول، قوانین منع ساختوساز را بیتاثیر کند. این وضعیتی ناگزیر است، به ویژه اگر زمینهایی که در فاصله شهرها هستند، مالک بزرگ داشته باشند و این مالکان بزرگ، شبهدولتی و دارای ابزارهای قدرت بیشتری باشند. اما در سیستم ریلی میتوان در مقابل این فشارها مقاومت کرد و ایستگاه را در جایی که لازم است برای یک نظام فضایی توسعهیافته متناسب با محیطزیست ساخت.
گلوگاه و چالش توسعه حملونقل ریلی، در همین انتخابها و مقاومتهاست. کمترین مزیت ریل بر جاده این است که به جای آنکه ۶۰ کیلومتر طول جاده را کنترل کنیم، در ۷ یا ۸ ایستگاه با شعاعی مشخص ابزارهای کنترلی را متمرکز میکنیم. در این زمینه باید بررسی کرد که ارائه خدمات از طریق احداث ایستگاهها به نفع چه کسی تمام میشود؟ باید حداکثر انرژی و تلاش ممکن را برای ساکنان این سکونتگاهها به کار بست؛ نه ساکنان آینده یا صاحبان زمینهای اطراف. این کاری بسیار ظریف و نیازمند برنامه، مدیریتی و دیدگاه جامعهشناختی است.
اینکه چه تعادلی میتوان میان این مسائل برقرار کرد یک بحث چندوجهی است که باید با یک مطالعه جامع و درنظر داشتن همه جوانب یک اقدام توسعهای به این وسعت، توازنی در آن برقرار کرد. این مطالعات لازمه اجرای موفق هر اقدام و سیاستی در مسیر توسعه است.
استاد برنامهریزی شهری *