◄ آیا مرزهای خشکی و بنادر شمالی می توانند جایگزین جنوب شوند؟

طی ۱۳۸۴-۱۳۸۶ مشاور بخشی از پروژه ای ملی تحت عنوان: مدیریت یکپارچه سازی سواحل وICZM تحت اجرای سازمان بنادر و کشتیرانی بودم. حاصل کارمان ۷ جلد گزارش بود که چکیده آن در کتابی با عنوان: ژیوپلیتیک کرانه های دریایی و ICZM. منتشر شد و امروز به کلی نایاب است. 

در اینجا از طریق به روز کردن آمارها، جایگاه بنادر را در واردات کالا به ایران، در نمایه ای بسیار مختصر ارائه می دهم:

از هر ۱۰۰ کیلو واردات ایران از دیدگاه وزنی، حدود ۹۰ کیلوی آن از طریق مرزهای دریایی خلیج فارس و دریای عمان  انجام می شود. سهم کل واردات از بنادر دریای خزر (امیرآباد، انزلی‌، نوشهر و...) بین ۵ تا ۷ درصد است.

کل واردات کشور از دیدگاه وزنی بین ۳۵ تا ۴۲ میلیون تن است. از این میان ۲۲ تا ۲۵ میلیون تن آن کالاهای اساسی(ذرت، جو‌ سویا، روغن و..) است. در این میان ۵۵ تا ۶۰ درصد واردات(بیشتر فله) مربوط به بندر امام خمینی خوزستان و ۲۵ تا ۳۰ درصدش در بندر رجایی خالی می شود(قطب اصلی کالاهای کانتینری و صنعتی). بندر چابهار حدود ۴٪(رو به رشد) و بنادر شمالی هم با بیشینه ۷٪ کار واردات دریایی را بر عهده دارند.

بنابراین جایگاه جنوب در واردات حدود ۸۷ تا ۹۰٪  یا تقریبا ۳۸ میلیون تن است. ولی در واقع دو بندر امام و رجایی، وظیفه اصلی واردات را بر عهده دارند.

آیا در شرایط کنونی مرزهای خشکی و بنادر شمالی می توانند جایگزین جنوب شوند؟ پاسخ منفی است. البته در کوتاه و میان مدت. چرا؟!

ظرفیت اسمی ۵ بندر اصلی شمال، حدود ۳۰ میلیون تن است؛ ولی ظرفیت فعال آنها، بین ۸ تا ۱۰ میلیون تن می باشد. به دلیل این که فقط کشتی های کوچک می توانند در این بنادر باراندازی کنند. مثلا کشتی اقیانوس پیمای ۱۰۰ هزار تنی پاناماکس، با وجود عمق آبخور بنادر شمال قادر به تخلیه نیستند.

هم چنین هزینه حمل جاده ای و ریلی چند و گاه چندین برابر دریایی است.  در عین حال‌ بخش اصلی کالاهای استراتژیک ایران از کشورهای دور دست مانند برزیل انجام می شود؛ که ناگزیر باید از دریا انجام شود.

نتیجه گیری

در صورت قطع کامل واردات از جنوب، ایران در کوتاه و میان مدت‌ با بحران لجستیکی و بلکه امنیت غذایی بی سابقه روبرو خواهد شد. چرا؟!

۱- کاهش دستکم‌ ۷۰-۸۰ درصدی ظرفیت ها؛

۲- کمبود کالاهای اساسی؛

۳- کم‌کارآمدی زیر ساخت خزر؛

۴- ضعف شبکه ریلی و جاده ای برای جابجایی حجم عظیم‌کالاها؛

۵- بالا رفتن تند هزینه های تمام شده کالاها؛

۶- توقف یا کاهش شدید کالاهای کانتینری؛

۷- وابستگی به بنادر واسط کشورهای همسایه؛ بالا رفتن هزینه های ارزی و سیاسی؛

۸- کاهش ذخایر استراتژیک؛

۹-چالش بزرگ‌در صنایع مادر.

مطمئنم گزارش پروژه نامبرده و کتاب درسی برگرفته از آن توسط بیشتر تصمیم سازان خوانده شد، ولی چرا...