◄ ۷ اردیبهشت روز ملی ایمنی حمل و نقل: فرصتی برای تحلیل چالش ها و رویکردهای نوین در ارتقای ایمنی
دستیابی به جامعه ای با حداقل تلفات حوادث ترافیکی، تنها از طریق تعهد جمعی، تغییر نگرش فرهنگی نسبت به اولویت ایمنی و سرمایه گذاری مستمر و پایدار در تمام ابعاد سیستم حمل و نقل میسر خواهد شد.
هفتم اردیبهشت، روز ملی ایمنی حمل و نقل، فرصتی است تا نگاهی عمیق تر به یکی از چالش برانگیزترین مسائل جامعه، یعنی ایمنی در حمل و نقل را داشته باشیم. سالانه هزاران نفر در شبکه راه های برون شهری و معابر درون شهری کشور جان خود را از دست می دهند و این آمار تکان دهنده، فراتر از یک مسئله آماری، نمادی از ابعاد وسیع خسارات انسانی، اقتصادی و اجتماعی است که نظام حمل و نقل کشور با آن دست و پنجه نرم می کند.
در سال های اخیر، گرچه تلاش هایی برای ارتقای ایمنی صورت گرفته، اما نرخ تلفات همچنان بالاست و نشان می دهد که راهکارهای اتخاذ شده، نتوانسته اند به صورت پایدار و کافی، ریشه مشکلات را بخشکانند. سال هاست که فریاد هزاران کشته در جاده ها سر داده می شود، اما گویی این آمار تکان دهنده برای جامعه به سطحی از عادی شدگی رسیده است که ضرورت اتخاذ رویکردهایی جامع تر و مبتنی بر دانش روز را بیش از پیش آشکار می سازد.
تحقیقات گسترده در حوزه سوانح رانندگی، همواره بر هم افزایی میان سه دسته کلیدی از عوامل مؤثر در وقوع حوادث تأکید داشته اند: عوامل انسانی، فنی-مهندسی و مدیریتی-قانونی. در بخش عوامل انسانی، رفتارهای پرخطر رانندگان مانند سرعت غیرمجاز، عدم رعایت حق تقدم، خستگی و خواب آلودگی نقش برجسته ای ایفا می کنند. این رفتارها، اغلب ناشی از فقدان آموزش کافی، عدم درک صحیح از میزان خطر، یا ضعف در نظام های کنترلی و بازدارنده است. در کنار این، محدودیت های ادراکی و شناختی ناشی از مصرف مواد روان گردان، داروهای خاص، یا حتی کهولت سن نیز می تواند به بروز خطا منجر شود که کمتر به این موضوعات مهم پرداخته شده است.
از سوی دیگر، بخش فنی، مهندسی و محیطی نیز سهم قابل توجهی در ترافیک سوانح دارد. ایمنی جاده ها و معابر همراه با نقص در سیستم های فنی خودروها، می تواند خطاهای انسانی را تشدید کرده و منجر به حوادث مرگبار شود.
علاوه بر این دو حوزه، ضعف در ساختارهای مدیریتی، قانونی و نهادی نیز به عنوان عاملی زیربنایی، بر وخامت اوضاع دامن می زند. ناهماهنگی میان دستگاه های مسئول، ضعف در اجرای قوانین و مقررات، ناکافی بودن جریمه ها برای بازدارندگی، فقدان سیستم های اطلاعاتی جامع برای تحلیل دقیق سوانح و فاصله میان پژوهش های علمی و تصمیم گیری های اجرایی، همگی از مصادیق این ضعف مدیریتی هستند.
در مواجهه با این چالش چندوجهی، رویکردسیستم ایمن(Safe System Approach) که امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرو به عنوان چارچوب اصلی مدیریت ایمنی ترافیک پذیرفته شده است، راهگشا خواهد بود. این رویکرد، مسئولیت ایمنی را به کل سیستم حمل و نقل ، از طراحان و سازندگان گرفته تا سیاست گذاران و رانندگان، تعمیم می دهد و بر این اصل استوار است که خطا از سوی انسان اجتناب ناپذیر است، اما این خطاها نباید به مرگ یا جراحات شدید منجر شوند. بر این اساس، تمرکز اصلی باید بر طراحی جاده ها و وسایل نقلیه ای باشد که بتوانند خطاهای انسانی را تحمل کرده و از تبدیل آن ها به سوانح فاجعه بار جلوگیری کنند. این امر مستلزم سرمایه گذاری در بهینه سازی طراحی هندسی راه ها، مدیریت هوشمند سرعت، تفکیک ترافیک، و الزام خودروسازان به رعایت بالاترین استانداردهای ایمنی در سیستم های کمکی راننده و حفاظت از سرنشین است.
تقویت نظام قانون گذاری و اجرایی، با تمرکز بر بازدارندگی مؤثر جرایم، پیاده سازی سیستم های نظارتی هوشمند، و توسعه برنامه های آموزشی جامع و مداوم برای تمام سطوح کاربران جاده، بخش دیگری از راهبرد جامع ایمنی است. همچنین، ایجاد هماهنگی و هم افزایی میان تمام نهادهای ذیربط در حوزه حمل و نقل و استفاده از داده های دقیق سوانح برای پژوهش های کاربردی و تصمیم گیری های مبتنی بر شواهد، نقشی حیاتی در تحقق این هدف ایفا می کند.
در نهایت، دستیابی به جامعه ای با حداقل تلفات حوادث ترافیکی، تنها از طریق تعهد جمعی، تغییر نگرش فرهنگی نسبت به اولویت ایمنی و سرمایه گذاری مستمر و پایدار در تمام ابعاد سیستم حمل و نقل میسر خواهد شد. روز ملی ایمنی حمل و نقل، فرصتی است برای بازنگری در رویکردها و عزمی دوباره برای ساختن جاده هایی امن تر و سفری ایمن برای همگان.
