◄ مشکل رانندگان کامیون با صف‌ های طولانی و رعایت نشدن نوبت در مبادی مرزی

سه روز است در صف ایستاده ام اما ناگهان کامیونی که تازه رسیده، جلوی من قرار می گیرد. اعتراض هم که می کنی، کسی پاسخگو نیست. اگر خیلی اعتراض کنی ممکن است کار به زد و خورد بکشد.آنهایی که به خودشان جرات رعایت نکردن نوبت را می دهند پشتشان به این که بومی آن منطقه هستند و مسئولان پایانه برخوردی با آنها نمی کنند و می توانند دیگران را با زور و فحاشی ساکت کنند، گرم است! 
 این روایت یکی از رانندگان کامیون است. روایتی که در بسیاری از مبادی مرزی کشور بارها و بارها تکرار شده است. از بازرگان و باشماق گرفته تا دوغارون، میلک، پرویزخان، آستارا و ریمدان، گلایه مشترک بسیاری از رانندگان کامیون، صف های طولانی و رعایت نشدن نوبت در زمان خروج یا ورود به مرز است.

در هفته های اخیر، مسئولان مرز ریمدان برای مقابله با پدیده «بی نوبتی» قوانین سختگیرانه ای وضع کرده اند. بر اساس این مقررات، رانندگانی که بدون دریافت نوبت یا با شکستن صف وارد فرآیند عبور از مرز شوند، با جریمه نقدی تا 90 میلیون تومان و حتی توقیف پلاک روبه رو خواهند شد. هدف از این تصمیم، حمایت از حقوق رانندگانی عنوان شده که ساعت ها و گاهی چند روز در صف منتظر می مانند. اما پرسش اصلی اینجاست؛ آیا برخورد با متخلفان، ریشه مشکل را از بین می برد؟

بسیاری از رانندگان کامیون پاسخ این سؤال را منفی می دانند. یکی از رانندگان که سال ها در مسیرهای ترانزیتی فعالیت کرده، می گوید: « چنین قانون هایی فقط مدتی با جدیت اجرا می شود و بعد دیگر رها می شود. اگر صف چند کیلومتری تشکیل نشود، دیگر کسی هم انگیزه ای برای دور زدن نوبت ندارد. وقتی کامیون ها چند روز معطل می شوند، طبیعی است که عده ای سوء استفاده چی پیدا شود که دنبال راهی برای جلو انداختن کار خود باشند.»

این سخن شاید مهم ترین نکته درباره وضعیت فعلی مبادی مرزی باشد؛ اینکه مشکل بیش از آنکه رفتاری باشد، یک مشکل ساختاری است. در بسیاری از مرزهای کشور، ظرفیت پذیرش کامیون با حجم تردد تناسب ندارد. محدودیت زیرساخت ها، کندی تشریفات گمرکی، ناهماهنگی میان دستگاه های مختلف و گاهی توقف فعالیت طرف مقابل مرز، باعث می شود هزاران کامیون در صف های طولانی انباشته شوند. در چنین شرایطی، هرچه زمان انتظار بیشتر شود، احتمال شکل گیری بی نظمی، استفاده از روابط شخصی، پارتی بازی و تلاش برای دور زدن صف نیز افزایش پیدا می کند.

یکی دیگر از رانندگان کامیون می گوید: «وقتی سه یا چهار شبانه روز در کامیون زندگی می کنی، فشار روحی و مالی زیادی تحمل می کنی. خواب، غذا، هزینه سوخت و تأخیر در تحویل بار، همه روی هم جمع می شود. در چنین وضعیتی، بعضی ها حاضر می شوند از هر راهی برای جلو افتادن استفاده کنند.»

کارشناسان حمل ونقل نیز معتقدند برخوردهای انتظامی، اگرچه می تواند تا حدی بازدارنده باشد، اما بدون اصلاح فرآیندهای عبور از مرز، نتیجه پایداری نخواهد داشت. تجربه بسیاری از کشورها نشان می دهد مدیریت هوشمند نوبت دهی، رزرو اینترنتی زمان ورود کامیون، افزایش ظرفیت پارکینگ های مرزی، هماهنگی بیشتر میان گمرک، راهداری و سایر دستگاه های مرزی و همچنین تبادل اطلاعات با کشور مقابل، می تواند زمان انتظار را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

واقعیت این است که امروز مشکل رانندگان کامیون تنها رعایت نشدن نوبت نیست؛ بلکه تشکیل صف های چندروزه، ریشه بسیاری از نابسامانی های بعدی محسوب می شود. هرچه صف طولانی تر باشد، احتمال ایجاد رانت، تبعیض، واسطه گری و نارضایتی نیز بیشتر خواهد شد. به همین دلیل، تمرکز صرف بر جریمه رانندگان متخلف، بدون اصلاح سازوکارهای موجود، نمی تواند راه حل نهایی باشد.

رانندگان معتقدند عدالت زمانی برقرار می شود که اساساً صف های فرسایشی شکل نگیرد. اگر هر کامیون در زمان مشخص وارد پایانه شود و فرآیندهای گمرکی با سرعت و شفافیت بیشتری انجام شود، انگیزه برای شکستن صف نیز از بین خواهد رفت. در چنین شرایطی، نه تنها حقوق رانندگان کامیون حفظ می شود، بلکه هزینه های حمل ونقل، زمان خواب سرمایه و تأخیر در تجارت خارجی نیز کاهش پیدا خواهد کرد.

در نهایت، آنچه امروز در مرز ریمدان دیده می شود، تصویری کوچک از یک چالش بزرگ تر در نظام حمل ونقل مرزی کشور است. قوانین سختگیرانه علیه بی نوبتی می تواند بخشی از مشکل را کنترل کند، اما درمان واقعی، اصلاح ساختار مدیریت تردد کامیون ها و کاهش زمان انتظار در مبادی مرزی است. تا زمانی که صف های طولانی پابرجا باشند، نمی توان انتظار داشت پدیده هایی مانند رعایت نکردن نوبت، پارتی بازی و تلاش برای عبور خارج از نوبت به طور کامل از میان برود؛ زیرا این رفتارها بیش از آنکه علت باشند، معلول یک ساختار ناکارآمد هستند.