◄ خلاصه سخنان شهید لاریجانی در همایش ما و غرب در اندیشه رهبری

به گزارش رسانه ها، شهید دکتر علی لاریجانی در نشست پایانی همایش «ما و غرب در آراء و اندیشه حضرت آیت الله العظمی خامنه ای»، (۱۹ آبان ۱۴۰۴) تقابل تمدنی ایران و غرب را از زاویه ای تاریخی و تحلیلی بررسی کرد.

او ابتدا به تغییر ادبیات غرب اشاره کرد؛ اینکه امروز آشکارا سخن از «صلح از طریق قدرت» می گویند و این را نشانه دوره ای دانست که قدرت گرایی بر عقلانیت غلبه یافته است. سپس برای فهم ریشه های رفتار غرب، تاریخ روابط ایران و غرب را در چند دوره توضیح داد.

در دوره باستان، ایران با امپراتوری های هخامنشی، اشکانی و ساسانی یکی از قطب های اصلی جهان بود. غربِ آن دوران شامل یونان و روم بود و میان دو سوی این میدان، هم جنگ و هم تبادل فرهنگی وجود داشت. با وجود درگیری ها، غرب نتوانست بر ایران سلطه یابد، زیرا ایران از ساختار حکمرانی قدرتمند، انسجام دینی و سازمان اداری منظم برخوردار بود. در دوره ساسانی، روابط با بیزانس طیفی از جنگ تا تجارت و تعامل علمی را شامل می شد. لاریجانی نتیجه گرفت که این دوران با «استقلال پایدار ایران» مشخص می شود.

در عصر صفویه نیز ایران به یک امپراتوری نیرومند تبدیل شد و قدرت آن بر سه رکن استوار بود: اتکا به علم، پیوند مذهب و سیاست، و نیروی نظامی مؤثر. صفویان با وجود درگیری با عثمانی، در برابر اروپا استقلال خود را حفظ کردند و روابطشان با دولت های اروپایی همراه با تعامل بود، نه سلطه. وی تأکید کرد که ایران توانست در برابر غربِ در آستانه مدرنیته، نوعی بازدارندگی و موازنه ایجاد کند.

 اما در دوره قاجار این موازنه فروپاشید. استبداد، ضعف اقتصادی و بی توجهی به علم، ایران را در برابر غرب ناتوان کرد. نفوذ روسیه و انگلستان افزایش یافت و کشور دچار نوعی «ضعف اراده» و احساس فرودستی شد.

به گفته لاریجانی، قوت غرب نه از ظواهر فرهنگی بلکه از علم و فناوری ناشی می شد؛ همان حوزه ای که ایران در آن عقب مانده بود.

در دوره پهلوی، این وابستگی به شکل «استبداد وابسته» آشکار شد. دخالت قدرت های خارجی در امور ایران، نمونه هایی مانند کودتای ۲۸ مرداد را رقم زد. با وجود درآمدهای نفتی و ارتش مجهز، فقدان استقلال و عدم پیوند با هویت دینی جامعه، حکومت پهلوی را شکننده و تحقیرشده ساخت.

به باور او، احساس تحقیر در برابر غرب یکی از زمینه های مهم وقوع انقلاب اسلامی بود. خاطرات علم وقتی مطالعه می شود (وزیر دربار) حالت سرشکستگی به انسان دست می دهد که سفرای انگلیس و آمریکا مستمراً با شاه جلسه می گذارند و دستورالعمل به او می دهند.

با اینکه نفت منابع زیادی در دستان شاه می گذاشت، اما اولاً سرسپردگی به آمریکا و انگلیس یک عامل ناپایداری این حکومت شد؛ چون همین دو کشور آن ها را سر کار آوردند. ثانیاً ستیز با دین چه در دوره رضاشاه، چه محمدرضا رابطه حکومت با مردم را قطع کرد. ثالثاً با اینکه قدرت نظامی این دوره کم نبود، لکن به دلیل عدم استقلال و عدم توجه به تفکر دینی عملاً این قدرت را کم خاصیت کرد. پس از انقلاب، به گفته لاریجانی، ایران رویکردی «تعاملی اما سنجیده» نسبت به غرب در پیش گرفت. این رویکرد سه محور داشت: تعامل علمی و فناوری بدون پذیرش سلطه؛ رابطه تجاری مبتنی بر منافع ملی؛ و تعامل فرهنگی گزینشی.

وی هشدارهای رهبر انقلاب درباره غرب را ناشی از ماهیت سلطه جویانه برخی قدرت های غربی دانست، نه مخالفت با اصل تعامل. او توضیح داد که فشارهای سیاسی و اقتصادی، از پرونده هسته ای تا مسائل منطقه ای، بیشتر بیانگر تلاش برای تحمیل اراده است.

در حوزه فرهنگ نیز، لاریجانی به موضوع «تهاجم فرهنگی» اشاره کرد و ریشه آن را در نگاه برتری جویانه و استفاده غرب از ابزارهای تکنولوژیک برای نفوذ فرهنگی دانست. او برای توضیح این مسئله به دیدگاه هایی از متفکرانی مانند فانون و ادوارد سعید اشاره کرد که سازوکارهای سلطه فکری و تحقیر فرهنگ های غیرغربی را توضیح داده اند. جمع بندی شهید لاریجانی این بود که ایران نه سلطه جوست و نه سلطه پذیر؛ و مقاومت ملت ایران دربرابر فشارهای خارجی، تلاشی برای حفظ استقلال و منطق روابط ایران وغرب در دوران معاصر تقابل میان «منطق سلطه» و «منطق استقلال» و ایستادگی مردم پاسدار آن.

 تاکید رهبر کبیر و رهبر شهید انقلاب، بر سه پایه (حکمت، استقلال و تواصی) متکی بوده که درکنار نقش مردم بر تحقق سه محور (عقلانیت، وحدت و قسط)، با تقویت قدرت نظامی و نقش مردم، آرزوی استکبار به تسلط بر کشور را بر باد می دهد.