◄ پیمان های منطقه ای گلوی ترانزیت ایران را فشار می دهند

ایران که به دلیل موقعیت جغرافیایی خود می توانست یکی از کانون های اصلی ترانزیت میان شرق و غرب و شمال و جنوب جهان باشد، اکنون با واقعیتی نگران کننده مواجه است: همسایگانش در حال ساختن مسیرهایی هستند که ممکن است بدون نیاز به عبور از خاک ایران، بخش مهمی از جریان تجارت منطقه را به خود اختصاص دهند.

به گزارش تین نیوز، توافق کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس برای امضای موافقتنامه کلی اتصال ریلی، تازه ترین نشانه این رقابت زیرساختی است؛ رقابتی که اگر با برنامه ریزی و سرمایه گذاری متناسب در ایران همراه نشود، می تواند مزیت جغرافیایی کشور را به یک فرصت ازدست رفته تبدیل کند.

اتصال شش کشور خلیج فارس تا شکل گیری یک بازار لجستیکی مشترک

بر اساس گزارش های منتشرشده، توافقنامه اتصال ریلی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس روز یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶) در بحرین به امضا رسید. این توافق، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین، قطر، کویت و عمان را در چارچوب یک شبکه ریلی منطقه ای به یکدیگر متصل می کند. طول این شبکه حدود ۲۱۰۰ کیلومتر برآورد شده و قرار است علاوه بر جابه جایی مسافر، حمل بار میان مراکز اقتصادی، بنادر و قطب های لجستیکی کشورهای عضو را تسهیل کند.

اهمیت توافق اخیر فقط در احداث خطوط آهن نیست؛ بلکه در ایجاد چارچوبی مشترک برای استانداردهای فنی، الزامات ایمنی، هماهنگی عملیاتی و تعیین مسئولیت کشورهای عضو نهفته است. به عبارت دیگر، کشورهای حاشیه خلیج فارس می خواهند شبکه های ملی خود را از مجموعه ای از خطوط مستقل به یک سامانه حمل ونقل یکپارچه تبدیل کنند.

پروژه ای که در سال ۲۰۰۹ به تصویب رسیده بود، اکنون به مرحله تازه ای وارد شده است. طبق آخرین گزارش ها، پیشرفت کلی آن به حدود ۵۵.۹۲ درصد رسیده و دسامبر ۲۰۳۰ به عنوان زمان هدف برای بهره برداری کامل تعیین شده است.

این تحول در کنار پروژه های دیگری مانند اتصال ریلی امارات و عمان در قالب خط آهن حفیـت، نشان می دهد کشورهای منطقه در حال تبدیل زیرساخت حمل ونقل به ابزاری برای افزایش سهم خود از تجارت بین المللی هستند.

ایران صاحب موقعیت جغرافیایی، گرفتار تأخیر زیرساختی

برای ایران، پیام این تحولات را باید در چارچوب رقابت گسترده تر کریدورهای منطقه ای بررسی کرد. کشورهای همسایه و رقبای منطقه ای ایران، از ترکیه و عراق گرفته تا کشورهای حاشیه خلیج فارس، در تلاش اند با توسعه زیرساخت های ریلی، جاده ای و بندری، سهم بیشتری از بازار ترانزیت و لجستیک بین المللی به دست آورند.

پروژه هایی مانند «جاده توسعه» عراق و اتصال شبکه های ریلی کشورهای عربی خلیج فارس، صرفاً طرح های عمرانی نیستند؛ این پروژه ها می توانند مسیرهای جدیدی برای انتقال کالا ایجاد کنند و جایگاه بنادر و مراکز لجستیکی منطقه را تغییر دهند. در چنین شرایطی، مزیت جغرافیایی ایران به تنهایی تضمین کننده عبور کالا از قلمرو کشور نخواهد بود.

ایران البته از رقابت ترانزیتی کنار نمانده است. تکمیل راه آهن چابهار ـ زاهدان و پیگیری کریدور شمال ـ جنوب از جمله اقداماتی هستند که می توانند جایگاه کشور را در شبکه حمل ونقل منطقه تقویت کنند. به گزارش تسنیم، عملیات ریل گذاری راه آهن چابهار ـ زاهدان به پایان رسیده و تکمیل مراحل باقی مانده برای بهره برداری در دستور کار قرار دارد. همچنین شورای عالی امنیت ملی اخیراً توافق ساخت راه آهن رشت ـ آستارا با روسیه را تصویب کرده و به این ترتیب، یکی از موانع مهم اجرای این پروژه برطرف شده است.

با این حال، مسئله اصلی فقط ساخت چند خط آهن نیست؛ مسئله، سرعت تبدیل زیرساخت ها به یک شبکه عملیاتی و رقابت پذیر است. کریدوری که تعرفه های نامتناسب، تشریفات مرزی طولانی، تعدد نهادهای تصمیم گیر و ضعف هماهنگی میان راه آهن، بنادر و گمرکات داشته باشد، حتی با برخورداری از بهترین موقعیت جغرافیایی نیز نمی تواند بار صاحبان کالا را به خود جذب کند.

ترانزیت با نقشه جغرافیا به دست نمی آید

توافق اخیر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس یک هشدار جدی برای سیاست گذاران حمل ونقل ایران است. این کشورها پس از سال ها مذاکره، اکنون به سمت اجرای یک برنامه مشترک با زمان بندی مشخص حرکت کرده اند؛ در حالی که ایران همچنان با پروژه های نیمه تمام و گسست میان زیرساخت های حمل ونقل خود دست وپنجه نرم می کند.

نکته مهم این است که رقابت ترانزیتی منطقه الزاماً به معنای حذف ایران نیست، اما هر تأخیر در تکمیل کریدورهای کشور می تواند قدرت چانه زنی ایران را کاهش دهد و بخشی از فرصت های تجاری را به مسیرهای رقیب منتقل کند.

ایران برای حفظ جایگاه خود در نقشه ترانزیت منطقه، به چیزی فراتر از تفاهمنامه های دیپلماتیک و اعلام اهداف بلندپروازانه نیاز دارد: سرمایه گذاری پایدار، تکمیل حلقه های مفقوده ریلی، اصلاح مقررات، تسهیل عبور مرزی و ایجاد مدیریت یکپارچه کریدورها.

در بازار ترانزیت، برنده لزوماً کشوری نیست که کوتاه ترین مسیر جغرافیایی را دارد؛ برنده کشوری است که کالا را سریع تر، ارزان تر و مطمئن تر به مقصد می رساند. اگر ایران این واقعیت را جدی نگیرد، ممکن است روزی در همسایگی شبکه هایی قرار بگیرد که بدون عبور از خاک آن، سهم بزرگی از تجارت منطقه را جابه جا می کنند.