۵ مطالبه راهبردی انجمن مهندسی دریایی ایران

تین نیوز |

آیین روز جهانی دریانوردی امسال، فراتر از یک مراسم رسمی، تصویری دوگانه از صنعت دریایی ایران به نمایش گذاشت؛ از تاب‌آوری بنادر و تداوم تجارت در بحران تا فرسودگی ناوگان و تجهیزات و ضرورت عبور از سیاست‌گذاری به اجرا. این گزارش در شش بخش، این وضعیت را از منظر فنی، اجرایی و راهبردی واکاوی می‌کند. مراسم روز جهانی دریانوردی، با وجود تنگناهای شدید، فراتر از یک رویداد تجلیلی، عرصه ای برای طرح هشدارهای ملی پیرامون فرسودگی ناوگان و تجهیزات بندری بود.

به گزارش تین نیوز به نقل از مارین نیوز، در این مراسم، ضمن تبیین ضرورت «گذار از سیاست به اجرا» با تأسیس «کارگروه ملی ممیزی دریایی» و ارتقای اکوسیستم آموزشی با رونمایی از دایره المعارف ۳۶ جلدی، چالش های زیرساختی به صراحت مطرح شد؛ وضعیتی که سرویس تحلیل راهبردی و مهندسی دریاِ انجمن مهندسی دریایی ایران را بر آن داشت تا با انتشار «بیانیه راهبردی ۵ ماده ای»، ضمن هم راستایی با رویکردهای تحولی، مواضع و انتظارات تخصصی جامعه دریایی را به عنوان منشور مطالبه گری تدوین و ارائه نماید؛ گزارشی مشترک از حسن رضا صفری، رئیس هیأت مدیره انجمن مهندسی دریایی ایران، و سعید بهبد، دبیر مارین نیوز.

مقدمه و لید تحلیلی: دریانوردی در تراز اقتدار ملی

آیین گرامیداشت روز جهانی دریانورد امسال در روز چهارشنبه پانزدهم مهرماه 1405 در شرایطی برگزار شد که جغرافیای سیاسی و اقتصادی منطقه تحت تأثیر پیچیده ترین رخدادها و تنش های نظامی قرار داشته است. با این حال، شریان های حیاتی تجارت خارجی جمهوری اسلامی ایران نه تنها دچار گسست نشد، بلکه رکوردهای عملیاتی نوینی را در تاب آوری لجستیکی به ثبت رساند.

انجمن مهندسی دریایی ایران (IRANME) به عنوان مرجع تخصصی و دیده بان علمی جامعه مهندسی دریایی، کشتی سازی و سازه های فراساحلی کشور، با هدف استخراج جهت گیری های راهبردی و تطبیق آن با واقعیات فنی و صنعتی، اقدام به «واخوانی راهبردی (Strategic Read-Back)» بیانات، پیام ها و رویکردهای اعلام شده توسط ارکان عالی سازمان بنادر و دریانوردی در این رویداد نموده است.

این گزارش جامع، به واکاوی عمیق سخنان دکتر محمد شکیبی نسب (معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی) و کاپیتان اله مراد عفیفی پور (عضو هیأت عامل و معاون امور دریایی سازمان بنادر و دریانوردی) پرداخته و در پایان، بیانیه رسمی و مطالبات فنی انجمن را در ۵ محور اقدام محور ارائه می دهد.

بخش اول: واکاوی جامع سخنان دکتر محمد شکیبی نسب؛ پایداری در بحران، چالش فرسودگی ملی و گذار فناورانه

دکتر محمد شکیبی نسب، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، در بیانات خود به تبیین دقیق ابعاد عملیاتی بنادر در دوران جنگ تحمیلی و تنش های پیرامونی پرداخت و با ترسیم چشم انداز توسعه، زوایای راهبردی و زیرساختی مهمی را آشکار ساخت:

۱. تاب آوری کم نظیر عملیاتی بنادر در شرایط تهاجم

حجم تبادل کالا: تخلیه و بارگیری بیش از ۷۳ میلیون تن کالا از آغاز جنگ تحمیلی تاکنون در بنادر تجاری کشور، که از این رقم بالغ بر ۱۳.۲ میلیون تن را کالاهای اساسی و استراتژیک تشکیل داده است.

شاخص صفر در وقفه زنجیره: دکتر شکیبی نسب تأکید کرد که در اوج شرایط جنگی، حتی یک کامیون اعزام شده به بنادر بدون بار بازنگشت. این امر نشان دهنده هماهنگی زنجیره حمل ونقل ترکیبی و پس کرانه هاست.

شاخص زمان بازیابی (Recovery Time) زیر ۲ ساعت: درخشان ترین شاخص پدافند غیرعامل و مدیریت بحران، ازسرگیری عملیات بندری ظرف حداکثر ۲ ساعت پس از حملات تهاجمی بوده است.

اجرای برنامه تداوم کسب وکار (BCP): استمرار چرخه تجارت در شرایطی که بیش از ۹۰ درصد وزنی و ۸۰ درصد ارزشی تجارت کشور به دریا وابسته است، مستقیماً ناشی از تدوین و اجرای سناریوهای چندلایه BCP (Business Continuity Planning) در بنادر بوده است. این حماسه خاموش عملیاتی موجب شد ارکان عالی دولت (رئیس جمهور، معاون اول و وزیر راه و شهرسازی) بنادر را رسماً «خط مقدم جنگ اقتصادی» بنامند.

۲. استهلاک زیرساخت ها؛ زنگ خطری که فراتر از یک منطقه است

دکتر شکیبی نسب با شفافیت و شجاعت فنی، شاخص های بحرانی سن ناوگان و تجهیزات را مطرح نمود:

میانگین سن ناوگان شناورها: فراتر از ۳۵ سال.

میانگین سن تجهیزات تخلیه و بارگیری: فراتر از ۲۹ سال.

تحلیل جامعه مهندسی: هرچند در برخی گزارش ها این اعداد به حوضه خزر منتسب شده، اما پایش های تخصصی انجمن مهندسی دریایی نشان می دهد که پدیده خستگی فلزات، فرسودگی ناوگان خدماتی (Tugboats, Pilot Boats)، لایروب ها، بارج ها و تجهیزات استراتژیک ساحلی (STS Crans, RTG, MHC) یک چالش سراسری و ملی در هر دو سواحل شمال و جنوب کشور است. بدون یک برنامه انقلابی در نوسازی با مشارکت بخش خصوصی و هدایت منابع وجوه اداره شده سازمان بنادر، کشور با افت بهره وری و ریسک های فزاینده ایمنی سازه ای مواجه خواهد شد.

۳. مأموریت برنامه هفتم: جهش به بنادر نسل سوم و چهارم

مدیرعامل سازمان بنادر با تأکید بر اینکه بنادر مدرن دیگر تنها بارانداز نیستند، تغییر مأموریت بنادر به هاب های ارزش افزا، صنعتی، لجستیکی و پردازش کالا را ضرورت قرن حاضر خواند. طبق احکام برنامه هفتم توسعه، بنادر شهید رجایی، امام خمینی (ره) و امیرآباد موظف به استقرار کامل شاخص های بنادر نسل سوم و گام برداشتن به سمت نسل چهارم (بنادر هوشمند متصل به شبکه هوش مصنوعی و زنجیره های سبز) هستند.

۴. تدوین نظام نامه بهره وری و استقرار بندر هوشمند

کاهش زمان نوبت و چرخه حضور کشتی در بندر (Turnaround Time) از طریق حذف دیوان سالاری سنتی و راه اندازی تبادل برخط اسناد با گمرک جمهوری اسلامی ایران، بهینه سازی ترافیک باراندازها به کمک هوش مصنوعی و نهایی شدن تصویب «نظام نامه بهره وری» که هم اکنون در مرحله ابلاغ اجرایی است، از نقاط عطف تحول نرم افزاری سازمان است.

۵. صیانت از سرمایه انسانی و دیپلماسی بین المللی

دکتر شکیبی نسب دریانوردان را «پهلوانان گمنام اقتصاد» نامید و تأکید کرد صیانت از نیروی انسانی فراتر از مسایل معیشتی، در گرو آموزش و بهسازی مداوم حرفه ای (Continuous Professional Development - CPD) در طول دوره خدمت است. در عرصه بین المللی نیز انعکاس اسناد مظلومیت و حقانیت دریانوردی کشور در دبیرخانه سازمان جهانی دریانوردی (IMO) و پیگیری ابعاد حقوقی تهاجمات با همراهی وزارت امور خارجه، رکن رکین دیپلماسی دریایی بوده است.

بخش دوم: واکاوی تخصصی بیانات کاپیتان اله مراد عفیفی پور؛ گذار از سیاست گذاری به اجرا و ممیزی تاریخی IMSAS 1406

کاپیتان اله مراد عفیفی پور، عضو هیأت عامل و معاون امور دریایی سازمان بنادر و دریانوردی، سخنان خود را بر شعار محوری سازمان بین المللی دریانوردی برای سال های ۲۰۲۶-۲۰۲۷ متمرکز ساخت: «از سیاست گذاری تا اجرا؛ ارتقای تعالی دریایی».

۱. تبدیل اسناد و ضوابط به برنامه های میدانی

کاپیتان عفیفی پور با نگاهی عمل گرایانه هشدار داد که صرف تصویب آیین نامه ها، بخشنامه ها و دستورالعمل ها به معنای موفقیت نیست. چرخه تعالی تنها زمانی تکمیل می گردد که سیاست ها به طرح های عملیاتی (Action Plans)، بازرسی های سخت گیرانه، نظارت میدانی پیوسته و بازمهندسی رویه ها بدل شوند.

۲. ممیزی اجباری IMSAS در سال ۱۴۰۶ و کارگروه ملی

یکی از راهبردی ترین بخش های سخنان معاون امور دریایی، هشدار پیرامون آزمون تاریخی دریانوردی ایران در سال ۱۴۰۶ بود:

ممیزی سامانه ممیزی اعضای IMO (IMSAS): در سال ۱۴۰۶، ساختار حاکمیتی دریایی کشور، قوانین محلی، نحوه اعمال کنوانسیون های بین المللی (SOLAS, MARPOL, STCW, Load Lines, Colregs) و انطباق عملکرد با الزامات سندی تحت ارزیابی دقیق ممیزان IMO قرار خواهد گرفت.

تأسیس کارگروه ملی ممیزی دریانوردی: کاپیتان عفیفی پور از تأسیس قریب الوقوع «کارگروه ملی ممیزی دریانوردی و مرجع دریایی کشور» با پشتیبانی مستقیم دولت خبر داد. وی تأکید کرد که در این آوردگاه، سازمان بنادر تنها نیست و کلیه ارگان های لشکری و کشوری، وزارتخانه های مرتبط، شرکت های کشتیرانی، نفتکش و مؤسسات رده بندی باید در این زنجیره یکپارچه قرار گیرند.

۳. استمرار بدون توقف و تقویت پاسخگویی

معاون امور دریایی با تمجید از ایثار دریانوردان اذعان داشت که در سخت ترین شرایط امنیتی، حتی برای ثانیه ای تردد کشتی ها و هدایت شناورها متوقف نگردید. وی همچنین شفافیت اداری، مکانیزه کردن فرآیندهای صدور گواهینامه ها، پاسخگویی سیستمی به مطالبات فعالان بخش خصوصی و استقرار حکمرانی داده محور را خط مشی قطعی این معاونت اعلام کرد.

بخش سوم: رونمایی از دایره المعارف ۳۶ جلدی کتب مرجع؛ تثبیت استاندارد ملی در آموزش دریانوردی

یکی از رویدادهای تاریخی این همایش، رونمایی رسمی از مجموعه ۳۶ جلدی کتب مرجع آموزش دریانوردی بود که با هدایت سازمان بنادر و مؤسسه آموزش دریانوردی تدوین شده است:

حضور نخبگان ملی: ثمره کارگروهی متمرکز با نقش آفرینی بیش از ۵۰ نفر از برجسته ترین اساتید، کاپیتان ها، سرمهندسان و پژوهشگران دریایی.

انطباق تام با استاندارد STCW: این مجموعه منطبق بر آخرین اصلاحات کنوانسیون استانداردهای آموزش، صدور گواهینامه و نگهبانی دریانوردان تدوین گردیده است.

 زبان مشترک آموزشی و مهارتی: این مجموعه کتب مانع از تفسیرهای سلیقه ای در آموزشگاه ها و دانشکده های علوم دریایی کشور شده و با یکسان سازی سرفصل ها، گامی بنیادین در ارتقای سطح ایمنی، کاهش سوانح ناشی از خطای انسانی (Human Element) و کاهش اتلاف سرمایه های ملی به شمار می رود.

بخش چهارم: بازتاب پیام مدیرعامل سازمان بنادر به مناسبت روز دریانورد

دکتر محمد شکیبی نسب هم زمان با ۲۵ ژوئن (۴ تیرماه)، پیامی را صادر نمودند که متن آن سندی از ایثار دریانوردان در دوران محاصره و تنش های نظامی است:

«امسال، روز جهانی دریانورد در حالی گرامی داشته می شود که دریانوردان ایرانی، در سخت ترین شرایط و در مواجهه با تهدیدها، محدودیت ها و فشارهای ناشی از جنگ و محاصره دریایی، بار دیگر ایثار، شجاعت و مسئولیت پذیری خود را به اثبات رساندند. آنان که با فداکاری و تعهد، زنجیره تأمین کالاهای اساسی را پویا نگه داشتند و نام ایران را بر تارک دریاها می درخشند.

دریادلانی که با حضور مستمر و فداکارانه در خطوط کشتیرانی، دوشادوش فعالین حوزه امنیت دریایی کشور، اجازه ندادند چرخه تجارت و تأمین نیازهای کشور دچار وقفه شود و با مجاهدتی خاموش اما اثرگذار، سهمی بزرگ در حفظ پویایی اقتصاد ملی ایفا کردند.

اینجانب ضمن تبریک روز جهانی دریانورد به تمامی دریانوردان شریف، کارکنان ناوگان دریایی، فعالان حوزه حمل ونقل دریایی و خانواده های صبور و فداکار آنان، از تلاش های خستگی ناپذیر و جانانه این قشر راهبردی قدردانی می کنم.

امنیت، اقتدار و توسعه دریامحور جمهوری اسلامی ایران، مرهون همت والای انسان هایی است که در سخت ترین شرایط، دریا را عرصه خدمت به کشور قرار داده اند و با اراده ای استوار، پرچم عزت و خودباوری ایران را بر فراز آب های منطقه و جهان برافراشته نگه داشته اند.

از درگاه خداوند متعال، سلامتی، عزت، سربلندی و موفقیت روزافزون همه دریانوردان عزیز را مسئلت دارم.»

بخش پنجم: تحلیل میان رشته ای انجمن مهندسی دریایی ایران (ابعاد فنی و مهندسی)

از منظر مهندسی دریایی، ارقام و اهداف ارائه شده در این مراسم بیانگر چند حقیقت انکارناپذیر است:

۱. پایداری سازه ای در ناوگان ۳۵ ساله: حفظ آماده به کاری شناوری با سن بالای ۳۵ سال نیازمند سیستم های پیشرفته نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (PMS)، تست های غیرمخرب (NDT) دقیق بر روی بدنه و سازه و ارزیابی خستگی فلزات (Structural Fatigue) است. ادامه حیات این ناوگان بدون پشتیبانی کارخانجات تعمیرات کشتی داخلی عملاً غیرممکن خواهد بود.

۲. مهندسی بنادر و تاب آوری زیرساختی: استمرار فعالیت پس از تهاجم، نشانگر وجود افزونگی سیستم ها (System Redundancy) در طراحی شبکه های برق رسانی، سامانه های کنترل ترافیک دریایی (VTS)، و زیرساخت های پایانه کانتینری و فله است. این تجارب باید به استاندارد بومی مهندسی پدافند غیرعامل در سواحل کشور بدل شود.

۳. مهندسی سیستم در ممیزی IMSAS: ممیزی سازمان بین المللی دریانوردی بر پایه چرخه دمینگ (PDCA) و رویکرد مدیریت ریسک استوار است. تدوین رویه های کنترل دولت پرچم (FSC) و کنترل دولت بندر (PSC) مستلزم اتصال سامانه های فنی کشتی سازی، رده بندی، ثبت شناورها و عملیات بندری در یک ساختار مهندسی ارزش است.

بخش ششم: جمع بندی و بیانیه راهبردی انجمن مهندسی دریایی ایران 

انجمن مهندسی دریایی ایران ضمن تکریم جهاد شبانه روزی فرماندهان، مهندسان، ملوانان و پرسنل بنادر کشور، مواضع مشترک ارکان حاکمیت دریایی را سرمایه ای بزرگ برای تحول دانسته و بیانیه راهبردی خود را صادر می نماید:

بیانیه راهبردی انجمن مهندسی دریایی ایران 

انجمن مهندسی دریایی ایران با ارزیابی دقیق بیانات دکتر شکیبی نسب و کاپیتان عفیفی پور، خروجی راهبردی این مراسم را در ۵ توصیه سیاستی و اقدام محور به عنوان مطالبه جامعه فنی و مهندسی کشور تبیین می نماید:

۱. تشکیل ستاد ملی نوسازی ناوگان و تجهیزات بندری: با توجه به میانگین سن ۳۵ سال در ناوگان و ۲۹ سال در تجهیزات، حاکمیت باید بدون فوت وقت بسته های مشوق ارزی، تسهیلات وجوه اداره شده و مشوق های تعرفه ای برای ساخت داخل و خرید شناورهای استاندارد را عملیاتی کند.

۲. شتاب در استقرار استانداردهای بنادر نسل سوم: تبدیل بنادر به هاب های لجستیکی ارزش افزا نیازمند اتصال بدون وقفه شبکه ریلی به باراندازها، کاهش ایستگاه های ایستایی اسنادی و یکپارچه سازی سامانه ها با گمرک است.

۳. مشارکت همه جانبه در کارگروه ملی ممیزی ۱۴۰۶: موفقیت در ممیزی IMO مستلزم همکاری عمیق سازمان بنادر با مؤسسات رده بندی ملی، شرکت های مهندسی مشاور و انجمن مهندسی دریایی برای بازنگری، یکسان سازی چک لیست ها و ارتقای استاندارد ساخت و بازرسی شناورهاست.

۴. حمایت از صنایع کشتی سازی و سازندگان ایرانی: سهم پررنگ بخش خصوصی در سخنان مدیران سازمان، باید در تخصیص پروژه های شناورهای خدماتی، لایروب ها، یدک کش ها و ارتقای جرثقیل های ساحلی (STS) به صنایع داخلی متجلی گردد.

۵. ارتقای جایگاه سرمایه انسانی: توسعه کتب مرجع آموزشی ۳۶ جلدی باید با آموزش های عملی روی شبیه سازها (Simulators)، کارآموزی های پیشرفته در کارخانجات کشتی سازی و تضمین امنیت شغلی و معیشتی دریانوردان و مهندسان همراه شود.

جامعه مهندسی دریایی ایران تعهد خود را برای هم افزایی با ارکان تصمیم گیرنده اعلام داشته و تأکید می کند که تحقق تمام عیار شعار «از سیاست گذاری تا اجرا»، تنها با تکیه بر تفکر مهندسی، انضباط فنی و سرمایه گذاری جسورانه در زیرساخت های ساحلی و فراساحلی ممکن خواهد بود.