مهندسی دریا یا دریانوردی؟/ راهنمای انتخاب رشته هوشمندانه برای داوطلبان کنکور

تین نیوز |

نتایج کنکور که اعلام می شود، یک سؤال مهم برای داوطلبان و خانواده ها شکل می گیرد: «حالا چه رشته ای را انتخاب کنیم؟» پاسخ این سؤال فقط در رتبه، نام دانشگاه یا تصور رایج از بازار کار خلاصه نمی شود. شناخت خود رشته، محتوای تحصیل، مسیر شغلی و آینده ای که آن رشته به آن متصل است، می تواند انتخاب دقیق تری ایجاد کند.

به گزارش  تین نیوز به نقل از مارین نیوز، برای ایران، یکی از این حوزه ها دریاست؛ پهنه ای که در کنار اهمیت جغرافیایی و راهبردی، ظرفیت های بزرگی در اقتصاد، صنعت، انرژی، حمل ونقل و فناوری دارد. اگر قرار است کشور از این ظرفیت ها استفاده کند، به متخصصانی نیاز دارد که بتوانند مسائل فنی و فناورانه محیط دریا را حل کنند.

یکی از رشته هایی که دقیقاً در همین نقطه قرار می گیرد، مهندسی دریا است. شاید نام این رشته در نگاه اول بیشتر از هر چیز «کشتی» را به ذهن بیاورد؛ اما مهندسی دریا بسیار گسترده تر از کشتی سازی است. برای داوطلبی که در روزهای انتخاب رشته قرار دارد، شناخت همین تفاوت می تواند نخستین قدم برای یک انتخاب آگاهانه باشد.

مهندسی دریا چیست؟

مهندسی دریا یک رشته مهندسی با ماهیتی میان رشته ای است که بخش مهمی از پایه علمی آن با مهندسی مکانیک ارتباط دارد، اما این دانش را برای مسائل و نیازهای محیط دریایی به کار می گیرد.

دانشجوی این رشته با دروس پایه و مهندسی مانند ریاضیات، فیزیک، مکانیک سیالات، ترمودینامیک، مقاومت مصالح، انتقال حرارت، کنترل و طراحی ماشین آشنا می شود و در کنار آنها، دانش تخصصی مرتبط با شناورها، سازه ها و سامانه های دریایی را فرا می گیرد.

حوزه های تخصصی مهندسی دریا نیز گسترده است؛ از معماری، طراحی و ساخت شناورها، هیدرودینامیک، سازه های دریایی و فراساحلی، سامانه های پیشرانش و تجهیزات دریایی گرفته تا فناوری های زیرسطحی و زیرآبی، سامانه های کنترل و هوشمند، رباتیک و انرژی های تجدیدپذیر دریایی. این دانش در حوزه هایی مانند صنایع فراساحل، تجهیزات و زیرساخت های دریایی و بندری، ساخت و تعمیر شناورها، شیلات و آبزی پروری و برخی فناوری های نوین مرتبط با دریا نیز کاربرد دارد.

به زبان ساده، مهندسی دریا دانش طراحی، تحلیل، ساخت و توسعه شناورها، سازه ها، تجهیزات و سامانه هایی است که برای محیط دریایی و فعالیت های وابسته به دریا مورد نیازند؛ رشته ای که دامنه آن از صنعت کشتی سازی و پروژه های فراساحلی تا فناوری های نوین دریایی و انرژی امتداد پیدا می کند.

مسیر تحصیل؛ از مبانی مهندسی تا تخصص دریایی

در سال های نخست، دانشجو بخش مهمی از مبانی مهندسی را فرا می گیرد و سپس این دانش را در مسائل تخصصی محیط دریایی به کار می گیرد؛ از تحلیل رفتار شناور و طراحی سازه و سامانه های پیشرانش تا مسائل هیدرودینامیکی، فراساحل و دیگر فناوری های دریایی. بنابراین، مهندسی دریا رشته ای محاسباتی و فنی است و علاقه به خودِ دریا به تنهایی برای موفقیت در آن کافی نیست؛ توانایی در ریاضیات و فیزیک، علاقه به حل مسئله، طراحی و کار با فناوری نیز اهمیت دارد.

همچنین دوره کارشناسی قرار نیست تمام شاخه ها و کاربردهای این حوزه را به صورت تخصصی پوشش دهد. دانشجو در ادامه می تواند با انتخاب مسیر تحصیلات تکمیلی یا ورود به صنعت، در حوزه تخصصی مورد علاقه خود عمیق تر شود.

مهندسی دریا با دریانوردی و ماشین آلات دریایی چه تفاوتی دارد؟

یکی از پرسش های مهم داوطلبان این است که مهندسی دریا با مهندسی ماشین آلات دریایی و مهندسی دریانوردی چه تفاوتی دارد؟ هر سه رشته با صنعت دریا ارتباط دارند، اما مسیر تحصیل و کار در آنها یکسان نیست.

در مهندسی دریانوردی، محور اصلی، کار با شناور در حال عملیات است؛ از هدایت و ناوبری کشتی تا بهره برداری و مدیریت عملیات دریایی. بنابراین در این مسیر، حضور و کار روی شناور بخش مهمی از زندگی حرفه ای فرد است.

مهندسی ماشین آلات دریایی بیشتر به بخش فنی کشتی مربوط می شود؛ یعنی موتورخانه، موتور و سامانه های پیشرانش و دیگر تجهیزات مکانیکی و فنی شناور. دانش آموخته این رشته با نحوه کار، بهره برداری و نگهداری این سامانه ها سروکار دارد.

اما مهندسی دریا بیشتر از زاویه طراحی و توسعه به مسائل دریایی نگاه می کند. در این رشته، دانش مهندسی برای طراحی و تحلیل شناورها، سازه ها و سامانه های دریایی به کار گرفته می شود.

به بیان ساده، اگر بخواهیم این سه مسیر را کنار هم بگذاریم، دریانوردی بیشتر با «کار و عملیات روی شناور»، ماشین آلات دریایی با «سامانه های فنی شناور» و مهندسی دریا با «طراحی و توسعه تجهیزات و سازه های دریایی» ارتباط دارد.

در نتیجه، انتخاب مهندسی دریا به این معنا نیست که دانش آموخته حتماً باید روی کشتی کار کند؛ بسیاری از مسیرهای شغلی این رشته در شرکت های مهندسی و طراحی، صنایع کشتی سازی و فراساحل، مراکز تحقیقاتی و مجموعه های صنعتی شکل می گیرد.

مهندسی دریا را کجا می توان خواند؟

مهندسی دریا در چندین دانشگاه کشور ارائه می شود و محدود به یک دانشگاه یا یک شهر نیست. از جمله مراکز دانشگاهی شناخته شده در این حوزه می توان به دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، دانشگاه خلیج فارس، دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار و دانشگاه هرمزگان اشاره کرد.

در کنار این مراکز، برخی دانشگاه ها نیز در حوزه های تخصصی و نزدیک به مهندسی دریا فعالیت می کنند؛ از جمله دانشگاه هایی که در زمینه هایی مانند سازه های دریایی، سواحل و بنادر، مهندسی فراساحل، هیدرودینامیک، انرژی و فناوری های دریایی آموزش و پژوهش دارند. دانشگاه تهران نیز در همین دسته قرار می گیرد و نباید فعالیت های گسترده دانشگاه ها در حوزه دریا را صرفاً بر اساس عنوان رشته کارشناسی سنجید.

همچنین برخی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی رشته ها و برنامه های مرتبط با مهندسی دریا را ارائه می کنند. عنوان رشته، مقطع و ساختار آموزشی در همه دانشگاه ها یکسان نیست و در بعضی مراکز، آموزش و تخصص دریایی در قالب رشته ها یا گرایش هایی مانند معماری کشتی، سازه های دریایی، سواحل و بنادر، هیدرودینامیک و مهندسی فراساحل دنبال می شود.

بنابراین، هنگام انتخاب رشته باید میان «مهندسی دریا» به عنوان یک رشته کارشناسی و رشته ها و تخصص های دانشگاهی مرتبط با دریا تفاوت گذاشت و عنوان دقیق رشته و دفترچه همان سال را ملاک انتخاب قرار داد.

بازار کار مهندسی دریا کجاست و چه آینده ای دارد؟

مسیر شغلی مهندسی دریا فقط به یک سازمان یا یک نوع شرکت محدود نیست. شرکت های کشتی سازی، طراحی و مهندسی، صنایع فراساحل، تعمیر و بازسازی شناورها، سازندگان تجهیزات دریایی، مؤسسات رده بندی و بازرسی فنی و دیگر شرکت های خصوصی، بخشی از بازار کار این رشته را تشکیل می دهند. در کنار آنها، دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت های دانش بنیان نیز به نیروی متخصص این حوزه نیاز دارند.

در بخش حاکمیتی نیز مجموعه هایی که با امور دریایی، بنادر، شیلات و صنایع دریایی و دفاعی ارتباط دارند، بخشی از ساختار گسترده فعالیت های دریایی کشور هستند. بنابراین، مهندسی دریا را نباید رشته ای منتهی به یک شغل یا یک سازمان خاص دانست. حتی برای علاقه مندان به کارآفرینی نیز دریا فقط به معنای استخدام نیست و توسعه فناوری، تجهیزات، خدمات مهندسی و محصولات دریایی می تواند زمینه فعالیت شرکت های خصوصی و دانش بنیان را فراهم کند.

بازار کار مهندسی دریا به اندازه ظرفیت های خودِ دریا متنوع است؛ از کشتی سازی، تعمیرات و تجهیزات دریایی تا صنایع فراساحل، انرژی، بنادر و فناوری های نوین. هرچه سرمایه گذاری و پروژه های دریایی کشور بیشتر شود، فرصت های بیشتری نیز برای مهندسان این حوزه ایجاد خواهد شد؛ به ویژه برای کسانی که در کنار مدرک دانشگاهی، مهارت فنی و تجربه عملی کسب کرده اند.

در این بازار تخصصی، فاصله میان «مدرک گرفتن» و «مهندس شدن» اهمیت زیادی دارد. کسی که در کنار تحصیل، نرم افزارهای تخصصی، زبان، تجربه عملی و توانایی حل مسئله را جدی بگیرد، شانس بیشتری برای ورود به پروژه ها و مجموعه های تخصصی خواهد داشت؛ بازاری که با توسعه اقتصاد دریایی کشور می تواند ظرفیت رشد قابل توجهی پیدا کند.

آیا مهندسی دریا به مهندسی مکانیک نزدیک است؟

مهندسی دریا از نظر مبانی علمی ارتباط نزدیکی با مهندسی مکانیک دارد و دانشجوی این رشته بخش قابل توجهی از اصول و مباحث مهندسی مکانیک را فرا می گیرد. این اشتراک در ادامه تحصیل نیز اهمیت دارد و در برخی مسیرهای تحصیلات تکمیلی، امکان حرکت میان این دو حوزه وجود دارد.

تفاوت اصلی در حوزه ای است که این دانش مهندسی در آن به کار گرفته می شود. مهندسی مکانیک دامنه گسترده ای از صنایع و سامانه ها را پوشش می دهد، در حالی که مهندسی دریا همین پایه مهندسی را با تمرکز بر شناورها، سازه ها، تجهیزات و مسائل خاص محیط دریایی دنبال می کند.

بنابراین، انتخاب میان این دو رشته تا حدی به انتخاب میان یک مسیر مهندسی گسترده تر و یک مسیر تخصصی تر با تمرکز بر دریا مربوط می شود؛ موضوعی که برای داوطلبی که میان مهندسی مکانیک و مهندسی دریا مردد است، می تواند در انتخاب نهایی اهمیت داشته باشد.

ادامه تحصیل چه مسیری دارد؟

مسیر مهندسی دریا با دریافت مدرک کارشناسی تمام نمی شود. دانش آموختگان این رشته می توانند در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در حوزه هایی مانند معماری و طراحی کشتی، سازه های دریایی، هیدرودینامیک و دیگر زمینه های تخصصی مهندسی دریا ادامه تحصیل دهند و بسته به رشته، دانشگاه و ضوابط پذیرش، وارد برخی حوزه های نزدیک مهندسی نیز شوند.

برای علاقه مندان به پژوهش و دانشگاه، این مسیر می تواند تا دکتری و فعالیت حرفه ای در دانشگاه ها و مراکز پژوهشی ادامه پیدا کند. بخشی از استادان و پژوهشگران حوزه مهندسی دریا نیز مسیر حرفه ای خود را از همین روند، یعنی کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری و سپس فعالیت علمی و دانشگاهی، طی کرده اند.

از این رو، انتخاب مهندسی دریا تنها به ورود به بازار کار پس از کارشناسی محدود نیست و می تواند مسیری برای تخصص بیشتر، فعالیت پژوهشی، توسعه فناوری و در نهایت فعالیت دانشگاهی نیز باشد.

دختران در مهندسی دریا چه مسیری دارند؟

دختران سال هاست در رشته مهندسی دریا تحصیل می کنند و در تمام حوزه هایی که در بخش های پیشین این گزارش به آنها اشاره شد، از آموزش و پژوهش دانشگاهی تا بخش صنعتی و حکمرانی دریایی، حضور و فعالیت دارند.

هم اکنون بانوان در برخی مشاغل عملیاتی و در شناورها یا تأسیسات فراساحلی نیز به عنوان متخصص و کارشناس فعالیت دارند؛ هرچند شرایط این موقعیت ها تابع الزامات فنی، ایمنی و مقررات محل کار است.

همچنین باید میان مهندسی دریا و دریانوردی تفاوت گذاشت؛ فعالیت به عنوان دریانورد یا افسر کشتی، مسیر حرفه ای متفاوتی است و نباید شرایط آن را به کل حوزه مهندسی دریا تعمیم داد.

چرا مهندسی دریا برای ایران اهمیت دارد؟

اهمیت مهندسی دریا را باید در اهمیت خود دریا برای آینده ایران دید. تجارت و حمل ونقل دریایی در قلب اقتصاد دریایی قرار دارند؛ بخش بزرگی از تجارت خارجی کشور از مسیر دریا انجام می شود و بنادر، کشتیرانی و زنجیره لجستیک به این اقتصاد متصل اند. اما ماجرا به حمل ونقل محدود نمی شود؛ انرژی، نفت و گاز، شیلات و امنیت غذایی، گردشگری، صنایع فراساحل و ده ها فعالیت و صنعت وابسته، زنجیره بزرگی را شکل می دهند که به دریا پیوند خورده است. این زنجیره در کنار اقتصاد نفتی، یکی از پایه های اقتصاد ایران است و توسعه آن با ایجاد تنوع در منابع درآمد، ارزش افزوده و اشتغال، کشور را در مسیر توسعه اقتصادی متنوع تر و پایدارتر قرار می دهد.

اهمیت این زنجیره را می توان در فشارهای بین المللی نیز دید؛ حمل ونقل دریایی و کشتیرانی از جمله بخش هایی هستند که در سال های اخیر مستقیماً تحت فشار تحریم ها قرار گرفته اند. این واقعیت نشان می دهد دریا فقط یک ظرفیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از زیرساخت تجارت، انرژی و توان ملی کشور است.

در ایران نیز توسعه دریامحور به تدریج از سطح شعار فاصله گرفته است. سیاست ها و برنامه های توسعه ای ابلاغ شده و سازمان ها و وزارتخانه های مرتبط وارد مرحله برنامه ریزی و اجرای پروژه ها شده اند. هنوز میان برنامه و اجرا فاصله وجود دارد، اما جهت گیری کشور برای فعال تر کردن اقتصاد دریا و تبدیل ظرفیت های دریایی به فعالیت واقعی اقتصادی روشن تر از گذشته شده است.

در چنین شرایطی، مهندسی دریا فقط یک رشته دانشگاهی نیست؛ بخشی از زیرساخت دانشی و فنی این زنجیره بزرگ است؛ از طراحی و ساخت شناورها و تجهیزات دریایی تا صنایع فراساحل، سازه ها، فناوری های زیرسطحی و سامانه های نوین دریایی.

برای داوطلب امروز، انتخاب مهندسی دریا یعنی ورود به حوزه ای که آینده آن با تجارت و حمل ونقل، انرژی، فناوری، صنعت و توسعه دریامحور ایران گره خورده است. هرچه کشور از ظرفیت دریا بیشتر استفاده کند، نیاز به دانش و نیروی انسانی متخصص نیز بیشتر خواهد شد.

دریا ظرفیت است؛ فناوری ابزار استفاده از آن و نیروی انسانی، پایه ساخت این فناوری.

اگر آینده ایران دریامحور است، بخشی از مهندسان آینده ایران نیز می توانند مهندسان دریا باشند.