◄ راه های کشور زیر بار اضافه تناژ؛ پیشنهادهایی برای افزایش عمر آسفالت جاده ها

تین نیوز | شهرام آدم نژاد :

در بخش دوم یادداشت شهرام آدم‌ نژاد، راهکارهای کاهش استهلاک راه‌ های برون‌ شهری، کنترل اضافه‌ تناژ و بار محوری، توسعه توزین هوشمند و مدیریت علمی عمر روسازی بررسی شده است.

۱۰- چرا راه های برون شهری بیشتر در معرض استهلاک هستند؟

راه های برون شهری، به ویژه محورهای ترانزیتی و کریدورهای اصلی، معمولاً با حجم بالایی از تردد کامیون ها مواجه هستند.

این کامیون ها:

بارهای سنگین حمل می کنند؛ مسافت های طولانی طی می کنند؛ بار محوری قابل توجهی ایجاد می کنند؛ بارگذاری را بارها و بارها تکرار می کنند؛ و در بسیاری از مسیرها در تمام طول سال فعال هستند.

در نتیجه، روسازی این محورها در معرض تجمع آسیب بیشتری قرار دارد.

بنابراین، باید میان «عمر اسمی روسازی» و «عمر واقعی تحت شرایط بهره برداری» تفاوت قائل شد.

۱۱- یک نکته بسیار مهم؛ اضافه تناژ تنها عامل نیست

از منظر کارشناسی، نسبت دادن تمام خرابی راه ها به اضافه تناژ صحیح نیست.

عوامل اصلی را می توان در چند گروه طبقه بندی کرد:

الف) عوامل ترافیکی

- اضافه تناژ- بار محوری بالا- افزایش تعداد کامیون ها- افزایش تعداد تکرار بارگذاری- توزیع نامناسب بار

ب) عوامل طراحی

- ضخامت ناکافی- طراحی نامتناسب با ترافیک واقعی- برآورد نادرست رشد ترافیک- عدم توجه کافی به شرایط اقلیمی

ج) عوامل اجرایی

- تراکم ناکافی- کیفیت نامناسب مصالح- اختلاط نامناسب- دمای نامناسب تولید و اجرا- ضعف اتصال لایه ها

د) عوامل محیطی

- بارندگی- رطوبت- دمای بالا- سرمای شدید- یخ زدگی و ذوب

هـ) عوامل نگهداری

- تأخیر در لکه گیری- تأخیر در روکش- ضعف آب بندی- عدم پایش مستمر- عدم اصلاح به موقع خرابی های اولیه

۱۲- ضرورت تغییر رویکرد در کنترل اضافه تناژ

کنترل اضافه تناژ نباید صرفاً یک اقدام انتظامی یا جریمه ای تلقی شود.

کنترل اضافه تناژ در حقیقت یکی از ابزارهای «حفاظت از سرمایه ملی» است.

راه های کشور میلیاردها تومان سرمایه عمومی را در خود جای داده اند و هرگونه کاهش عمر روسازی، هزینه های مستقیم و غیرمستقیم قابل توجهی برای دولت، مردم و بخش حمل ونقل ایجاد می کند.

به همین دلیل پیشنهاد می شود کنترل بار از یک نظام سنتی و نقطه ای به یک نظام هوشمند و پیوسته تبدیل شود.

۱۳- پیشنهاد ایجاد سامانه ملی مدیریت بار محوری و عمر روسازی

پیشنهاد می شود «سامانه ملی مدیریت بار محوری و عمر روسازی» با اتصال اطلاعات دستگاه های مرتبط ایجاد شود.

این سامانه می تواند اطلاعات زیر را ثبت و تحلیل کند:

وزن کل خودرو؛ وزن هر محور؛ نوع محور؛ فاصله محورها؛ نوع وسیله نقلیه؛ نوع بار؛ مبدأ بارگیری؛ مقصد؛ مسیر حرکت؛ تعداد سفر؛ کیلومتر پیمایش؛ اطلاعات توزین در حرکت؛ وضعیت روسازی؛ دما؛ بارندگی؛ وضعیت زهکشی؛ سوابق تعمیرات؛ و عمر باقی مانده روسازی.

با چنین سامانه ای می توان مشخص کرد کدام مسیرها، کدام انواع بار، کدام وسایل نقلیه و کدام الگوهای بارگذاری بیشترین اثر را بر استهلاک شبکه راه دارند.

۱۴- ضرورت توسعه توزین در حال حرکت

یکی از راهکارهای مهم، توسعه سامانه های توزین در حال حرکت یا WIM است.

در این روش، بدون توقف کامل کامیون، اطلاعات مربوط به بار محوری و وزن وسیله نقلیه ثبت می شود.

ترکیب WIM با دوربین پلاک خوان، اطلاعات بارنامه، مبدأ و مقصد و سامانه های حمل ونقل می تواند امکان ایجاد یک نظام هوشمند کنترل بار را فراهم کند.

در این مدل، هدف فقط جریمه نیست؛ بلکه هدف اصلی باید «پیشگیری از آسیب به روسازی» باشد.

۱۵- کنترل اضافه تناژ در مبدأ، مؤثرتر از کنترل صرفاً در مقصد

یکی از اصول مهم مدیریت حمل ونقل این است که اضافه بار باید تا حد امکان در مبدأ شناسایی شود.

اگر کامیونی با اضافه بار از مبدأ حرکت کند، تا زمان رسیدن به مقصد ممکن است صدها یا هزاران کیلومتر روسازی را تحت بار بیش از ظرفیت قرار دهد.

بنابراین، سیاست مناسب باید شامل:

کنترل در مبدأ؛ ثبت الکترونیکی بار؛ کنترل در مسیر؛ توزین هوشمند؛ کنترل مقصد؛ و تحلیل سوابق تخلف باشد.

۱۶- مسئولیت صاحبان کالا و زنجیره حمل

یکی از نکات مهم آن است که مسئولیت اضافه تناژ نباید صرفاً بر دوش راننده قرار گیرد.

در فرآیند حمل کالا، عوامل متعددی دخیل هستند:

صاحب کالا؛ فرستنده؛ بارگیر؛ شرکت حمل ونقل؛ راننده؛ پایانه؛ و سایر عوامل زنجیره حمل.

اگر اضافه بار در مبدأ و توسط فرایند بارگیری ایجاد شده باشد، انتقال تمام مسئولیت به راننده نمی تواند راهکار جامع و مؤثری برای حل مسئله باشد.

بنابراین، نظام مسئولیت باید به گونه ای طراحی شود که هر یک از عوامل مؤثر در ایجاد اضافه بار، متناسب با نقش خود پاسخگو باشد.

۱۷- راهکار پیشنهادی برای کاهش استهلاک راه های کشور

برای افزایش عمر روسازی شبکه راه ها، مجموعه اقدامات زیر پیشنهاد می شود:

۱. توسعه توزین در حال حرکت در محورهای اصلی.

۲. کنترل بار محوری، نه صرفاً وزن کل خودرو.

۳. کنترل اضافه تناژ در مبدأ بارگیری.

۴. اتصال سامانه های بارنامه، توزین و پلاک خوان.

۵. ایجاد بانک اطلاعاتی ملی بارهای محوری.

۶. طراحی روسازی بر اساس ترافیک واقعی و پیش بینی شده.

۷. ارتقای کیفیت مصالح و اجرای آسفالت.۸. کنترل دقیق تراکم لایه های آسفالتی.

۹. تقویت سیستم زهکشی.

۱۰. پایش دوره ای وضعیت روسازی.

۱۱. اولویت دادن به تعمیرات پیشگیرانه.

۱۲. استفاده از داده های واقعی ترافیک سنگین در طراحی.

۱۳. تعیین عمر باقی مانده روسازی برای هر محور.

۱۴. تفکیک مسیرها بر اساس میزان ترافیک سنگین.

۱۵. اصلاح نظام مسئولیت در اضافه تناژ.۱۶. استفاده از فناوری های نوین تحلیل داده و هوش مصنوعی برای پیش بینی خرابی روسازی.

جمع بندی نهایی

از نظر علمی و مهندسی، کاهش عمر آسفالت راه های برون شهری را نمی توان تنها به یک عامل نسبت داد؛ اما اضافه تناژ، به ویژه افزایش بار محوری، یکی از عوامل مهم و اثرگذار در افزایش استهلاک روسازی محسوب می شود.

نکته کلیدی این است که «وزن کل کامیون» به تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی خسارت نیست و باید بار محوری، آرایش محورها، تعداد عبور، شرایط روسازی، وضعیت بستر، رطوبت، دما و کیفیت اجرا نیز هم زمان مورد بررسی قرار گیرد.

به بیان ساده، راه زمانی سریع تر فرسوده می شود که بارگذاری واقعی آن از ظرفیت طراحی فراتر رود و این بارگذاری در تعداد بسیار زیاد تکرار شود.

بنابراین، برای صیانت از سرمایه ملی راه ها، لازم است نگاه کشور از «تعمیر آسفالت پس از خرابی» به سمت «مدیریت علمی عمر روسازی و پیشگیری از خرابی» تغییر کند.

در این رویکرد، کنترل اضافه تناژ نه صرفاً یک اقدام نظارتی، بلکه یک سیاست اقتصادی، مهندسی و حفاظتی برای صیانت از سرمایه ملی، کاهش هزینه های نگهداری راه، افزایش ایمنی و ارتقای بهره وری شبکه حمل ونقل کشور خواهد بود.

نتیجه کارشناسی:

راه، صرفاً یک لایه آسفالت نیست؛ یک سازه مهندسی و سرمایه ملی است.

هر بار اضافه بار، تنها یک تخلف حمل ونقلی نیست؛ می تواند بخشی از عمر روسازی را مصرف کند.

از این منظر، مدیریت بار محوری، توزین هوشمند، کنترل در مبدأ، طراحی متناسب با ترافیک واقعی، اجرای استاندارد، زهکشی مناسب و نگهداری پیشگیرانه، باید به عنوان یک زنجیره واحد برای حفاظت از عمر راه های کشور دیده شوند.