نقش تنگه هرمز در اقتصاد جهان/ بحران هایی که از تنگه هرمز آغاز می شود
اختلال در تنگه هرمز سبب شوک به بازارهای جهانی می شود. در وهله اول کشورهای آسیایی متاثر خواهند شد سپس کشورهای اروپایی. جایگزینی کمبود عرضه انرژی از خلیج فارس با چالش عمده مواجه خواهد بود امکان رفع مسئله در کوتاه مدت سخت است.
آبراهه کوچکی که راه اتصال خلیج فارس به دریای عمان و اقیانوس هند است در روزهای اخیر به دلیل حملات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به ایران، توجهات جهانی را به خود جلب کرده است. این آبراهه تنها راه اتصال کشورهای عراق، بحرین، کویت، قطر و تا حدود عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران به آبهای آزاد است.
اهمیت تنگه هرمز در بازارهای جهانی همواره به دلیل مسئله انرژی بوده است. از زمان تغییر سیستم موتور از ذغال سنگ به نفت و مشتقات آن، اهمیت خلیج فارس دو چندان شده است. جنگ نفتکش ها در میانه جنگ ایران و عراق، جنگ های اول و دوم خلیج فارس در نیمه قرن گذشته نشان از اهمیت این منطقه دارد. استقرار نیروهای ایالات متحده در کشورهای حاشیه خلیج فارس به بهانه تامین امنیت خطوط انرژی از دیگر نشانه های اهمیت این منطقه از نظر انرژی است.
سوال مهم آنست که خلیج فارس و تنگه هرمز چرا اهمیت دارد؟ و چه اثری براقتصاد جهان دارد؟ بهتر است برای پاسخ به این پرسش نگاهی به بخش انرژی بیاندازیم. زیرا که عمده اهمیت خلیج فارس در مسئله انرژی است. تجارت و ترانزیت کالا که با نام دبی و امارات متحده عربی گره خورده است هرچند که مهم است اما تفاوت مسئله انرژی و تجارت کالا در خلیج فارس مربوط به مفهوم جایگزین پذیر است. یعنی ریسک جایگزینی انرژی خلیج فارس بسیار بیشتر از مسئله تجارت کالا است. خلیج فارس تولید کننده انرژی است که جهان را تغذیه میکند و در مدت زمان کوتاه نمیتوان برای آن جایگزین یافت. در حالی که کشورهای حاشیه خلیج فارس نقش تولیدکننده کالای تجاری را در زنجیره تامین جهانی ندارند.
ایران و عربستان جزو کشورهای با میزان ذخایر بالای نفتی در جهان هستند. همچنین ایران و قطر نیز جزو کشورهای با ذخایر بالای گاز طبیعی هستند. براساس گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده در سال ۲۰۲۴ روزانه به صورت میانیگن ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت خام و مشتقات نفتی از تنگه هرمز عبور میکند که پس از تنگه مالاکا با ۲۳.۲ میلیون بشکه در روز مهم ترین گذرگاه انرژی جهان است. که از این میزان، حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام و ۵ میلیون بشکه مشتقات نفتی است. میزان عبور روزانه نفت از تنگه هرمز ۲۵ درصد از کل حمل و نقل دریایی نفت را در دنیا به خود اختصاص داده است.
نکته مهم در اهمیت بیشتر هرمز به نسبت مالاکا در آن است که در صورت اختلال در تنگه مالاکا، مسیرهای رفت و آمد میتوان به تنگه سوندا(بین جزیره سوماترا و جاوه در اندونزی) در جنوب مالاکا انتقال یابد و تنها مسئله این انتقال افزایش هزینه های حمل و نقل است اما در تنگه هرمز، مسئله جایگزینی دچار چالش است. تنها سه کشور امکان زیرساخت برای دور زدن تنگه را دارا هستند؛ ایران، امارات متحده عربی و عربستان.
امارات متحده عربی با خط لوله ای به طول ۴۰۰ کیلومتر میادین داخلی خود را به بندر فجیره در آن طرف هرمز انتقال میدهد. ظرفیت این خط لوله کمتر از 2 میلیون بشکه در روز است. عربستان نیز با احداث یک مسیر جایگزین از خلیج فارس به دریا سرخ به ظرفیت اسمی ۵ میلیون بشکه در روز تلاش کرده اند تا مسیری برای جایگزینی تنگه هرمز بیابند.
در بخش گاز نیز تنها دو کشور امارات متحده عربی و قطر امکان صادرات گاز طبیعی مایع یا LNG را دارند که سهم قطر در سال ۹.۳ میلیارد فوت مکعب و امارات ۰.۷ میلیارد فوت مکعب است. دیگر کشورها سهم بسیار اندکی دارند. کشورها واردکننده LNG از خلیج فارس به ترتیب؛ چین، هند، تایوان، کره جنوبی، پاکستان، ایتالیا و... هستند. این کشور خود فاقد منابع طبیعی گاز طبیعی هستند و امکان واردات از طریق خط لوله را نیز ندارد(به استثنای چین و ایتالیا).
در بخش نفت و گاز، آسیا سهم عمده مقصد نفت و گاز خلیج فارس را خود اختصاص داده است. که در صدر این کشورها میتوان به چین، ژاپن، کره جنوبی و هند اشاره کرد. ۴ قدرت برتر اقتصادی آسیا به نوعی وابسته به جریان نفتی تنگه هرمز هستند. اروپا و ایالات متحده کمترین اثر را از مسئله تنگه هرمز خواهند داشت اما بالارفتن ارزش نفت در بازارهای جهانی باعث شوک به اقتصاد آنها می شود.
مسئله تنگه هرمز تنها انتقال نفت و گاز نیست، بلکه باید اختلال عمده در زنجیره ارزش جهانی است. اختلال در عرضه نفت و گاز جهان(یک پنجم جریان جهانی) سبب بالا رفتن هزینه های تولید در سراسر جهان میشود. در حال حاضر تنها چین امکان انتقال محموله از تنگه را داراست و رقبای این کشور مانند کره، ژاپن و هند با اختلال عمده و احتمال بالارفتن هزینه های تولید مواجه خواهند.
همچنین مهم است که بدانیم حرکت دومینو وارد تنگه هرمز در کنار جنگ تعرفه ای ترامپ میتواند باعث شوک فزاینده به بازارهای جهانی شود.
همزمانی اختلال در تنگه هرمز باعث بالا رفتن هزینه تولید در کشورهای آسیا میشود. از طرفی اعمال تعرفه های ترامپ باعث کاهش حاشیه سود کالاها شده است. اعمال تعرفه ۱۵ درصدی از سوی ترامپ در پاسخ به رای دیوان عالی ایالات متحده مبنی بر نادرست بودن و لغو بخشی از تعرفه های اعمالی، همزمان با اختلال در تنگه هرمز تبعات بیشتری در پی خواهد داشت.
کاهش حاشیه سود تولید کننده به دلیل افزایش هزینه تولید همزمان با مسئله با تعرفه های ایالات متحده باعث کاهش دوچندان حاشیه سود و بالا رفتن هزینه مصرف کننده در کشورهایی مانند ایالات متحده و اروپا میشود. میتوان در نظر داشت که اقتصاد جهان با احتمال خطر رکود تورمی رو به رو خواهد بود.
در کنار اختلال زنجیره انرژی میتوان به مسئله امنیت غذایی کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز اشاره کرد. همه کشورهای حاشیه خلیج فارس در تامین اقلام ضروری وابسته به واردات هستند زیرا که شرایط اقلیمی و جغرافیایی اجازه تامین پایدار و کافی در داخل را نمی دهد.
به عنوان مثال دو کشور امارات و عربستان در اقلامی مانند؛ گوشت، آرد، غلات، روغن های خوراکی و علوفه به واردات وابسته هستد. تراز تجاری این دو کشور در این اقلام در سال ۲۰۲۴ به ترتیب ۵ .۷- و ۷.۵- میلیارد دلار بوده است. البته این مقدار تراز تجاری شامل کود نیز میشود که عربستان صادرکننده است و تراز این کشور در بخش کود ۴.۷ میلیارد دلار است.
هرچند که عربستان میتواند از طریق بنادر غربی خود در دریای سرخ کالاهای مورد نیاز خود را تامین کند اما کشورهای کویت، بحرین و قطر امکان این مسئله را ندارند. عراق از طریق ترکیه و امارات نیز از طریق بنادر دریای عمان خود میتواند نیازمندی خود را رفع کند.
نتیجه گیری:
اختلال در تنگه هرمز سبب شوک به بازارهای جهانی می شود. در وهله اول کشورهای آسیایی متاثر خواهند شد سپس کشورهای اروپایی. جایگزینی کمبود عرضه انرژی از خلیج فارس با چالش عمده مواجه خواهد بود امکان رفع مسئله در کوتاه مدت سخت است.
در بلندمدت نیز آثار اختلال تمام بازارهای جهانی را در برخواهد گرفت. همچنین ادامه این اختلال به مسئله امنیت غذایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس آسیب وارد خواهد کرد.
