◄ رقابت روستاهای ایران برای ورود به باشگاه جهانی گردشگری

برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» سازمان جهانی گردشگری ملل متحد که از سال ۲۰۲۱ با هدف کاهش مهاجرت روستاییان و توانمندسازی جوامع محلی کلید خورده است، ایران را با ثبت ۵ روستا در فهرست جهانی و معرفی ۸ روستای جدید برای سال ۲۰۲۶ وارد عرصه تازه ای از توسعه پایدار روستایی کرده است.

مهدی بهاروند، مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در گفت وگو با تین نیوز، از فرایند دقیق ارزیابی بر اساس ۱۲ شاخص اصلی و ۴۰ زیرشاخص، حمایت های زیرساختی و مالی، تأثیر جنگ بر گردشگری ورودی و چالش قانونیِ استفاده از تسهیل گران می گوید و تأکید می کند که اگرچه بحران های امنیتی سایه بر درآمدزایی بین المللی انداخته، اما روستاها با پذیرش گردشگران داخلی، مقاصد امنی در بحران ها بوده اند.

از رقابت جهانی تا اعتبار بین المللی

مهدی بهاروند با اشاره به آغاز این پروژه از سال ۲۰۲۱ توسط سازمان گردشگری ملل متحد، هدف اصلی را افزایش رفاه و درآمد جوامع محلی دانست. وی در گفت وگو با شرق توضیح داد: «در واقع یک رقابت جهانی برای این روستاها بود که سازمان گردشگری ملل متحد آن را شروع کرد و تحت عنوان "بهترین روستاهای جهانی گردشگری"، مجموعه ای از روستاها را ارزیابی و بررسی می کند. هدف اصلی این برنامه، افزایش رفاه و درآمد برای جوامع محلی است.» روستاهای منتخب، افزون بر دریافت گواهی معتبر از بالاترین مرجع گردشگری دنیا، به شبکه جهانی روستاهای گردشگری پیوسته و از تولید محتوا و معرفی بین المللی توسط این سازمان بهره مند می شوند.

ایران اولین روستای خود، کندوان، را در سال ۲۰۲۳ به ثبت رساند. سال ۲۰۲۴ روستای اصفهک به این فهرست پیوست و سال ۲۰۲۵ نیز سه روستای شفیع آباد (کرمان)، سهیلی (قشم) و کندلوس (مازندران) در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار گرفتند. بهاروند تأکید کرد که این تجربه در کشور نوپا است و سابقه آن به دو سه سال اخیر برمی گردد.

حمایت های داخلی؛ از تسهیلات بانکی تا ثبت آیین ها

بهاروند با تشریح اقدامات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: برای روستاهای ثبت شده و کاندید، تسهیلات کم بهره بانکی در نظر گرفته می شود، زیرساخت ها با کمک بنیاد مسکن و سازمان دهیاری ها تقویت می شود و در حوزه میراث ناملموس، پرونده غذاها، آیین ها و صنایع دستی برای ثبت ملی پیگیری می شود. رویدادهای سالانه این روستاها نیز در تقویم ملی گردشگری ثبت و برندسازی می شوند. وی با اشاره به هم پوشانی حوزه های صنایع دستی و گردشگری مثال زد: «روستای آما را داشتیم که در زمینه کپوبافی مطرح است و شهر دزفول نیز به عنوان شهر ملی کپوبافی شناخته می شود. در واقع می توان گفت که مبدأ و منشأ کپوبافی از همین روستا بوده که باعث شده دزفول در سطح ملی به عنوان شهر ملی صنایع دستی در حوزه کپوبافی شناخته شود.»

تأثیر بحران ها؛ رونق داخلی در برابر رکود خارجی

با وجود اعتبار جهانی، بهاروند پذیرفت که شرایط امنیتی کشور ناشی از جنگ و بحران های اخیر، مانع برنامه ریزی مؤثر برای جذب گردشگران خارجی شده و ثمره ثبت جهانی را تحت الشعاع قرار داده است. با این حال، او خاطرنشان کرد که در چنین شرایطی، روستاها و اقامتگاه های بوم گردی به دلیل امنیت بالاتر، به مقصد نخست گردشگران داخلی تبدیل شده اند. از نظر سودآوری، عملکرد روستاها در این بخش مطلوب ارزیابی می شود، هرچند درآمدزایی بین المللی با چالش مواجه است.

فرایند انتخاب؛ ۱۰۰ روستا و ۱۲ شاخص توسعه پایدار

روند انتخاب روستاها بسیار دقیق و مبتنی بر شاخص های پایداری در حوزه انرژی، آب و سرزمین است. بهاروند توضیح داد که از میان ۱۰۰ روستای شناسایی شده، حدود ۳۰ روستا در اولویت قرار دارند که نزدیک ترین امتیاز را به معیارها کسب کرده اند. ارزیابی توسط «میز ملی گردشگری روستایی» با حضور دستگاه های مرتبط از جمله سازمان دهیاری ها (وابسته به وزارت کشور)، بنیاد مسکن، نمایندگان معاونت توسعه روستایی ریاست جمهوری و بخش خصوصی انجام می شود و پس از تصویب نهایی، پرونده ها به سازمان جهانی ارسال می شود.

بر اساس گزارش ها، وزارت میراث فرهنگی کارشناسی یکصد روستا را برای بررسی ثبت جهانی انجام داد و در نهایت ۵۰ روستا به عنوان روستاهای هدف کاندیداتوری انتخاب شدند و ۱۲ روستا به مرحله نهایی رسیدند.

چالش تسهیل گران و ضرورت پایش مستمر

یکی از مهم ترین دغدغه های مطرح شده، نبود تسهیل گران متخصص در روستاهاست. بهاروند تأکید کرد که هرچند قانون تسهیل گری در برنامه هفتم توسعه آمده، اما دستورالعمل اجرایی آن هنوز ابلاغ نشده و در حال حاضر ناچارند از دهیاران و معتمدین محلی به عنوان رابط استفاده کنند. در پاسخ به این پرسش که چرا در همه جا از تسهیل گر استفاده نمی شود، گفت: «ببینید، قانون تسهیلگری امسال در برنامه هفتم توسعه آمد، اما قرار بود دستورالعملی برای آن نوشته شود که هنوز ابلاغ نشده است. یعنی از نظر قانونی، بستر لازم برای این کار را نداریم که بخواهیم قراردادی ببندیم.»

درباره پایش، بهاروند توضیح داد که لوح ثبت جهانی روستاها تنها سه سال اعتبار دارد و سازمان جهانی سالانه عملکرد روستاها را بر اساس همان شاخص ها ارزیابی می کند؛ در صورت تأیید اقدامات (مانند برگزاری جشنواره ها، اشتغال زایی و تولید محتوا)، لوح تمدید می شود و در غیر این صورت لغو خواهد شد.

هشت کاندیدای جدید برای سال ۲۰۲۶

در پایان، بهاروند از معرفی ۸ روستا برای رقابت سال ۲۰۲۶ خبر داد که عبارتند از: موئیل (اردبیل)، پامنار (دزفول)، شانه تراش (مازندران)، گیسوم (گیلان)، قلعه بالا (سمنان)، درک (سیستان و بلوچستان)، مصر (اصفهان) و ریاب (خراسان رضوی).او تأکید کرد که این روستاها با یکدیگر رقیب نیستند و هرکدام با کسب امتیاز لازم، امکان ورود به فهرست جهانی را دارند.