◄ گردشگری روستایی سکوی توسعه یا لبه پرتگاه گردشگری انبوه؟

روستاها، آخرین سنگرهای هویت فرهنگی ایران اند؛ جایی که هنوز می توان «فرهنگ ایرانی» و «زندگی روستایی» را لمس کرد. اما گردشگری روستایی در کشورمان نه فقط یک فرصت اقتصادی، که آزمونی برای سنجش توانایی ما در حفظ اصالت ها، مدیریت پایداری و ایجاد زنجیره ای ارزش آفرین است. مصطفی فاطمی، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در گفت وگو با تین نیوز از تعریف گردشگر روستایی، فرایند ثبت روستاها در فهرست بهترین دهکده های سازمان جهانی گردشگری، بازخورد روستاهای ثبت شده و چالش های پیشِ رو می گوید.

گردشگر روستایی؛ نه یک توریست، که یک هم سفر هویت جو

فاطمی تعریف خود را از گردشگر روستایی این گونه آغاز می کند: «گردشگر روستایی کسی نیست که فقط برای تفریح به روستا می رود؛ او به دنبال تجربه ای اصیل از زندگی، آیین ها، غذا، صنایع دستی و طبیعت بکر است.» به باور او، قابلیت های گردشگری روستاها به مراتب فراتر از شهرهاست، چراکه شهرها در سال های اخیر هویت خود را بر اثر توسعه های شتاب زده از دست داده اند و روستاها هرچند دستخوش تغییر شده اند، همچنان بخشی از اصالت ها را در خود نگه داشته اند. این مزیت نسبی، محور اصلی سیاست گذاری برای توسعه گردشگری روستایی است.

شاخص های جهانی؛ فراتر از یک نشان

آنچه یک روستا را به «بهترین دهکده گردشگری» بدل می کند، صرفاً جاذبه های طبیعی یا تاریخی نیست. فاطمی با اشاره به معیارهای سازمان جهانی گردشگری، سه رکن اساسی را برمی شمارد:

- پایداری محیطی: حفاظت از گونه های نادر گیاهی و جانوری، هوای پاک، مدیریت پسماند.

 - پایداری اجتماعی: مشارکت زنان و مردم محلی در تمام فرایندها.

 -پایداری اقتصادی: منفعت رسانی عادلانه به اهالی از طریق تعاونی ها، اقامتگاه های بوم گردی و توزیع درآمد.

او تأکید دارد که هر روستا باید «داستان پایداری» منحصربه فرد خود را داشته باشد و همچنین «زنجیره ارزش گردشگری» در آن کامل شود؛ از تولید صنایع دستی تا فروشگاه، اقامتگاه و خدمات پذیرایی. علاوه بر این، هر روستا باید سه ابتکار عملی برای اثبات یکی از محورهای پایداری ارائه دهد. زیرساخت هایی مانند ارتباطات، امنیت، بهداشت و حمل ونقل نیز پیش نیازهای جدی اند.

روستاهای ثبت شده؛ موفقیت ها و نقاط کور

فاطمی با صراحت می گوید: «روستاهایی که تاکنون ثبت شده اند، در شرایطی موفق به دریافت این عنوان شدند که هنوز گردشگری خارجی به معنای واقعی رونق نداشت و منشأ اثر آن ها را به خوبی نمی شناسیم.» با این حال، او اشاره می کند که ورود به فهرست جهانی، توجه دفاتر خدمات مسافرتی، آژانس ها و کارگزاران بین المللی را جلب کرده است. اما بازخورد دقیق و بلندمدت این ثبت ها، نیازمند پایش مستمر است؛ پایشی که هر سه سال یک بار توسط سازمان جهانی و نیز نهادهای داخلی انجام می شود و روستاها باید دوباره پرونده خود را به روز کنند.

روستاهای امسال؛ هر کدام یک ابتکار بی نظیر

امسال هشت روستا برای ثبت، کاندیدا شده اند که هر یک با یک ابتکار ویژه، نظر هیئت داوری را جلب کرده اند:

-درک (سیستان و بلوچستان): پیوند کویر و دریا با منظره ای نادر و ابتکار ژئوتوریسم و تورهای گردشگری ماهیگیری.

- گیسوم (گیلان): اتصال جنگل به دریا و ایجاد زنجیره ارزش از طریق اقامتگاه های بوم گردی.

-پامنار (خوزستان): حفظ هویت روستای غرق شده پیشین با نقاشی روی درها و احیای صنایع دستی.

-موئیل (اردبیل): بهره گیری از ظرفیت عشایری و روستایی برای فعالیت های ورزشی(کوهنوردی) و طبیعت گردی.

- قلعه بالا (سمنان): ابتکار حفاظت از یوزپلنگ آسیایی.

ریاب (خراسان رضوی): راه اندازی تور گردشگری آبی با وجود محدودیت منابع آب.

-مصر (اصفهان): تبدیل بیابان به جاذبه و توسعه گردشگری کویر.

-شانه تراش (مازندران): استفاده از بوم گردی و اقتصاد صنایع دستی و سوغات، با محوریت طبیعت گردی.

فاطمی تأکید دارد که حدود بیست روستای دیگر نیز در دستور کار ارتقا قرار دارند، اما «هیچ کدام از روستاهایی که اکنون در نظر داریم، شرایط کافی برای ثبت ندارند و باید بر اساس شاخص های بین المللی ارتقا یابند؛ حتی اگر ثبت نشوند، همین ارتقا خود ارزشمند است و تحولی در منطقه ایجاد می کند.»

چالش گردشگری انبوه؛ راهکاری برای هر روستا جداگانه

یکی از نگرانی های جدی، هجوم ناگهانی گردشگران به روستاهای ثبت شده و آسیب به بافت و زندگی محلی است. فاطمی در پاسخ به چگونگی جلوگیری از گردشگری انبوه، می گوید: «هیچ نسخه واحدی برای همه روستاها وجود ندارد. مدیریت هر روستا متفاوت است؛ مثلاً در کندوان، ایجاد اقامتگاه های جدید به سختی مجوز می گیرد و محدودیت هایی برای ورود گردشگر در نظر گرفته شده، اما در روستای دیگری ممکن است سیاست متفاوتی اتخاذ شود.»

او از تشکیل کمیته های استانی و کشوری برای ارتقای روستاها خبر می دهد و تأکید می کند که تصمیم گیری درباره ظرفیت پذیرش، بر عهده همان کمیته های استانی با توجه به بافت و توان هر روستاست.

پایش و آینده؛ از حفظ تا ارتقا

فاطمی در پایان اشاره می کند که پس از ثبت، روستاها باید هر سه سال یک بار پایش شوند و در صورت عدم حفظ شاخص ها، ممکن است عنوان خود را از دست بدهند. او بر لزوم تشکیل کمیته های ملی و استانی برای ارتقای مستمر تأکید دارد و می گوید: «هدف ما فقط ثبت نام نیست؛ هدف، تبدیل روستاها به الگوهای پایدار گردشگری است که هم هویت خود را حفظ کنند و هم منفعتی عادلانه برای مردمشان به ارمغان آورند.»