◄ استقامت کارمندان سازمان بر حق، پندی از خطبه 216 نهج البلاغه
عباس قربانعلی بیک با بازخوانی خطبه ۲۱۶ نهج البلاغه، معادله متقابل «صلاح مدیر» و «استقامت کارکنان» را تحلیل کرده و راهکارهای عملیاتی آن را برای ارتقای سلامت و شفافیت در سازمان ها ارائه می دهد.
خطبه ۲۱۶ نهج البلاغه در بستر جنگ صفین و در صحرای صفین ایراد شده است؛ زمانی که امام علی (ع) در اوج درگیری با سپاه معاویه، به جای سخن گفتن از فنون جنگی، از «حق» و «تکلیف متقابل» سخن می گوید. ساختار خطبه چهار بخش دارد: نخست پایه گذاری قاعده دوسویگی حق (خداوند برای من بر شما حقی قرار داده و برای شما نیز بر من همانند آن حق است و حق در مقام توصیف گسترده ترین و در مقام انصاف تنگ ترین چیزهاست)، دوم تفصیل حقوق حاکم و مردم، سوم نکوهش چاپلوسی در پاسخ به ستایش یکی از یاران، و چهارم هشدار درباره پیامدهای بی عدالتی و ترسیم نتیجه رعایت حقوق متقابل. قلب این خطبه یک معادله صریح است: مردم اصلاح نمی شوند مگر والی آن ها صالح باشد، و والی صالح نمی شود مگر با استقامت مردم. در این معادله، صلاح حاکم به معنای عدالت ورزی، پرهیز از فساد، شفافیت و پذیرش نقد است و استقامت مردم به معنای پایداری آگاهانه و فعال بر مسیر درست، مطالبه حق، گفتن سخن حق، مشورت عادلانه و همراهی نکردن با انحراف. نکته ظریف آن است که استقامت، اطاعت محض نیست؛ بلکه سازوکاری نظارتی است که حاکم را در مسیر صلاح نگه می دارد. امام (ع) حتی خود را از این قاعده مستثنا نمی کند و می فرماید: من هم این گونه نیستم که فراتر ازخطا باشم؛ اعترافی که پیش شرط پذیرش نقد و مشورت است.
این معادله، وقتی به سازمان منتقل می شود، معنای دقیقی می یابد: «صلاح مدیر» و «استقامت کارکنان» دو بال یک نظام سازمانی سالم اند. صلاح مدیر در سازمان یعنی تصمیم گیری مبتنی بر شایستگی و داده، پرهیز از تبعیض در ارزیابی و پاداش، شفافیت در معیارها و پاسخ گویی در برابر نتایج. اما تجربه سازمانی نشان می دهد که صلاح مدیر، خودبه خود پایدار نمی ماند؛ زیرا قدرت، حتی در دستان خیرخواه، به تدریج به سمت خودتأییدی، احاطه شدن با حلقه وفاداران و بی رغبتی به شنیدن خبرهای ناخوشایند میل می کند. آنچه این میل را مهار می کند، همان «استقامت» کارکنان است: پایداری در گفتن حق، واقعیت ها، مطالبه شفافیت، اعتراض سازنده به رویه های ناعادلانه و خودداری از همراهی با انحراف. بدون این استقامت، سازمان به «استبداد خیرخواه» می رسد.
مدیری که خود را صالح می داند اما هیچ سازوکاری اورا درمعرض بازخورد صادقانه قرار نمی دهد و در نتیجه، صلاحش به تدریج به خودمحوری تبدیل می شود. پس استقامت سازمانی، نه مخالفت با مدیریت، بلکه «قدرت نرم» کارکنان برای حفظ سلامت سازمانست.
از این چارچوب، چند بعد عملیاتی برای سازمان استخراج می شود.
نخست، حقوق و مسئولیت های متقابل: همان گونه که مدیر حق انتظار تعهد و عملکرد از کارمند دارد، کارمند نیز حق دارد از مدیر انتظار عدالت، احترام، شفافیت و پاسخ گویی داشته باشد؛
این را می توان در قالب منشور حقوق و مسئولیت ها، شفاف سازی قرارداد روانی و نظام ارزیابی دوسویه (ارزیابی کارمند از مدیر و بالعکس) عملیاتی کرد.
دوم، نقدپذیری و مشورت خواهی ساختاری: جمله «از گفتن سخن حق یا مشورت عادلانه خودداری نکنید» دقیقاً به فرهنگ بازخورد سازمانی اشاره دارد؛ اما بازخورد بدون سازوکار، به تعارف یا شکایت بی اثر تبدیل می شود. لذا لازم است کانال های رسمی و امن بازخورد (نظرسنجی ناشناس، جلسات بازبینی تصمیم، جلسات آسیب شناسی پروژه های ناکام، کمیته های مشورتی با حضور سطوح پایین تر) و تضمین عدم تلافی جویی وجود داشته باشد.
سوم، پذیرش علنی خطاپذیری مدیر: مدیر باید بپذیرد تصمیم هایش قابل نقد و اصلاح است؛ این اعتراف، توهم خطاناپذیری را می شکند و یادگیری سازمانی را ممکن می سازد. چهارم، پرهیز از چاپلوسی و تملق: خطبه، تملق را از پست ترین حالات زمامداران می شمارد؛ در سازمان نیز حلقه های ستایش گر، جریان اطلاعات را تحریف می کنند. لذا نظام پاداش و ارتقا نباید وفاداری نمایشی را جای شایستگی بنشاند و مدیران باید نسبت به ستایش های ناروا بدگمان باشند.
پنجم، عدالت در نظام پاداش و تنبیه: هشدار خطبه که بی عدالتی «نیکوکاران را خوار و بدکاران را عزیز می کند» در سازمان به روشنی ترجمه می شود: بی انگیزگی کارکنان شایسته، رشد فرصت طلبی و فروپاشی اعتماد.
البته اجرای این اصول بی قید نیست. سازمان با جامعه تفاوت دارد: سلسله مراتب، مالکیت، اهداف و قوانین کار، چارچوب حقوق را مشخص می کند؛ لذا باید میان «حق نقد» و «بی احترامی سازمانی» تفکیک قائل شد و فرهنگ نقد را بر مسئله متمرکز کرد، نه بر تخریب فرد. همچنین بدون رهبری الگویی یعنی مدیری که خود نخستین نقدپذیر باشد این فرهنگ در سطوح پایین شکل نمی گیرد.
