◄ اجرای دیمی قوانین رانندگی؛ چرا جریمه ها قدرت بازدارندگی ندارند؟
مسعود ذهبیون در یادداشت خود تاکید می کند: اجرای ناهماهنگ و مقطعی قوانین راهنمایی و رانندگی، اعتبار قانون را در ذهن رانندگان تضعیف کرده است. از حرکت خلاف جهت و سرعت غیرمجاز تا لایی کشی و ...گسترش تخلفات رانندگی نشان می دهد که بازدارندگی قوانین بدون نظارت مستمر، قاطعیت در اجرا و جریمه های موثر امکان پذیر نیست.
تصادفات رانندگی را نمی توان صرفاً به خطای انسانی، کیفیت خودروها، وضعیت جاده ها یا شرایط آب وهوایی نسبت داد. یکی از عوامل مهم در شکل گیری رفتارهای پرخطر در رانندگی، ضعف در اجرای قوانین و کاهش قدرت بازدارندگی مقررات راهنمایی و رانندگی است؛ موضوعی که آثار آن را می توان در رفتارهای روزمره برخی رانندگان در خیابان ها و جاده های کشور مشاهده کرد.
قانون زمانی می تواند نقش بازدارنده داشته باشد که اجرای آن جدی، مستمر، قابل پیش بینی و بدون تبعیض باشد. اما وقتی اجرای قوانین راهنمایی و رانندگی به شکل مقطعی، ناهماهنگ و اصطلاحاً دیمی انجام می شود، به تدریج جایگاه قانون در ذهن رانندگان تضعیف خواهد شد.
اجرای دیمی قانون به این معناست که راننده نمی داند تخلف او در چه شرایطی با برخورد قانونی مواجه می شود و چه زمانی می تواند بدون نگرانی از پیامدهای آن، قانون را زیر پا بگذارد. در چنین شرایطی، قانون به جای آنکه یک الزام جدی و غیرقابل چشم پوشی باشد، به موضوعی تبدیل می شود که می توان درباره رعایت آن تصمیم شخصی گرفت.
نتیجه چنین وضعیتی، عادی شدن قانون شکنی در رانندگی است؛ از حرکت در خلاف جهت و سرعت غیرمجاز گرفته تا سبقت های خطرناک، لایی کشی، تغییر مسیر ناگهانی و بی توجهی به علائم و مقررات.
یکی از اصول مهم در مدیریت رفتارهای اجتماعی، ایجاد تناسب میان تخلف و پیامدهای آن است. راننده ای که اطمینان دارد احتمال شناسایی و برخورد با تخلفش پایین است یا جریمه تعیین شده تأثیر بازدارنده ای بر رفتار او ندارد، ممکن است ارتکاب تخلف را به یک رفتار معمول تبدیل کند.
البته بازدارندگی صرفاً به افزایش مبلغ جریمه محدود نمی شود. مطالعات بین المللی نشان می دهند که احتمال قطعی شناسایی تخلف، سرعت رسیدگی و اعمال مجازات و تناسب آن با میزان خطر، در اثربخشی قوانین نقش تعیین کننده دارند. به همین دلیل، افزایش جریمه ها بدون تقویت نظارت و اجرای مستمر قانون، نمی تواند به تنهایی راهکار مؤثری برای کاهش تخلفات رانندگی باشد.
اهمیت این موضوع را می توان در آمارهای سازمان جهانی بهداشت نیز مشاهده کرد. بر اساس گزارش وضعیت ایمنی جاده ای جهان در سال ۲۰۲۳، سالانه حدود یک میلیون و ۱۹۰ هزار نفر در تصادفات رانندگی در جهان جان خود را از دست می دهند.
همچنین در پروفایل ایران در همین گزارش، تعداد فوتی های ثبت شده تصادفات رانندگی در سال ۲۰۲۱ معادل ۱۶ هزار و ۷۷۸ نفر اعلام شده است. برآورد سازمان جهانی بهداشت برای تلفات ایران در همان سال، ۱۸ هزار و ۱۵۶ نفر بوده است.
از سوی دیگر، یک مطالعه علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۰ در زمینه تأثیر اجرای قوانین و افزایش جریمه های رانندگی در ایران نشان می دهد که مداخلات مرتبط با اجرای قانون و افزایش جریمه ها توانسته اند در دوره بررسی شده، میزان مرگ ومیر ناشی از تصادفات را در برخی محورهای شهری و روستایی کاهش دهند.
این یافته ها نشان می دهد اجرای مؤثر قوانین، برخلاف تصور برخی افراد، صرفاً اقدامی تنبیهی نیست، بلکه ابزاری برای حفظ جان شهروندان است.
مسئله دیگر، کندی فرآیند تصمیم گیری و اصلاح مقررات متناسب با شرایط جدید ترافیکی است. رفتارهای پرخطر در رانندگی تغییر می کنند، شیوه های ارتکاب تخلف متنوع تر می شوند و فناوری های جدید نیز شرایط متفاوتی را در مدیریت ترافیک ایجاد می کنند.
در چنین شرایطی، قوانین و سازوکارهای نظارتی باید متناسب با واقعیت های روز جامعه به روزرسانی شوند. تأخیر در اصلاح مقررات، نبود ضمانت اجرایی کافی و ناهماهنگی میان دستگاه های مسئول می تواند اثربخشی سیاست های ایمنی را کاهش دهد.
برای کاهش تخلفات رانندگی و کنترل سوانح، باید اجرای قانون از حالت مقطعی و موردی خارج شود. استفاده گسترده تر از سامانه های هوشمند ثبت تخلف، نظارت مستمر پلیس، برخورد بدون تبعیض با رانندگان متخلف و بازنگری کارشناسی در مبالغ جریمه ها از جمله اقدامات ضروری است.
همچنین برخورد با تخلفات پرخطر مانند حرکت خلاف جهت، سرعت غیرمجاز و سبقت های مخاطره آمیز باید متناسب با میزان خطر و با ضمانت اجرایی مؤثر انجام شود.
در کنار این اقدامات، آموزش مستمر و فرهنگ سازی نیز اهمیت دارد؛ زیرا هدف نهایی، صرفاً افزایش تعداد جریمه ها نیست، بلکه باید به نقطه ای برسیم که رانندگان حتی در نبود پلیس و دوربین نیز خود را ملزم به رعایت قانون بدانند.
واقعیت این است که فرهنگ رانندگی بدون قانون مداری شکل نمی گیرد. نمی توان از رانندگان انتظار داشت مقررات را رعایت کنند، اما در مقابل، اجرای قانون با نوسان، اغماض و برخوردهای غیرمستمر همراه باشد.
قانونی که به صورت جدی اجرا نشود، به تدریج اعتبار خود را از دست می دهد. بنابراین، برای کاهش تصادفات رانندگی باید پیش از هر چیز، اقتدار و جایگاه قانون را به جاده ها و خیابان ها بازگرداند.
ایمنی ترافیک با توصیه و هشدار به تنهایی تأمین نمی شود؛ قانون باید وجود داشته باشد، به موقع اجرا شود و هیچ راننده ای خود را فراتر از آن نداند. اجرای قاطع و عادلانه قوانین راهنمایی و رانندگی نه محدود کردن آزادی شهروندان، بلکه پاسداری از حق حیات و امنیت تمام کاربران راه است.