◄ کیفیت هوا و سیاست گذاری شهری / تهران؛ شهری که آسمانش را گم کرد
آلودگی هوای تهران در ۱۴۰۴ به ۱۷۸ روز ناسالم رسید. فریبرز واحدی روند آلودگی تهران و سایر کلانشهرها، پیامدهای سلامت، عملکرد قانون هوای پاک و راهکارهای اجرایی اصلی کاهش PM 2.5 و گرد و غبار را بررسی کرده است.
چکیده
این گزارش روند آلودگی هوای تهران و سایر کلان شهرهای کشور را از منظر فنی بررسی می کند، عملکرد قانون هوای پاک (مصوب ۱۳۹۶) و پاسخگویی نهادهای مسئول را ارزیابی می کند و در پایان مجموعه ای از راهکارهای اجرایی ارائه می دهد. جمع بندی نگارنده این است که آلودگی هوا در ایران دیگر پدیده ای فصلی نیست؛ وضعیتی ساختاری است که پاسخ های مقطعی نتوانسته آن را مهار کند.
- سهم روزهای ناسالم برای گروه های حساس، ۱۴۰۴ : ۴۸.۸ درصد
- روز با شاخص بالای ۱۰۰ در ۱۴۰۴ : ۱۷۸ روز
- روز ناسالم برای عموم یا بدتر، ۱۴۰۴ : ۳۱ روز
تعریف مسئله
آلودگی هوا در کلان شهرهای ایران یک رویداد اضطراری نیست؛ چرخه ای تکرار شونده است: با آغاز فصل سرد، وارونگی دمایی هوا را در لایه نزدیک زمین حبس می کند، شاخص ها از آستانه هشدار عبور می کنند، مدارس و ادارات به طور موقت تعطیل می شوند، رسانه ها هشدار می دهند و پس از چند روز، با تغییر شرایط جوی، موضوع از دستور کار خارج می شود. سال بعد همین الگو با شدتی مساوی یا بیشتر تکرار می شود.
از نظر فنی، مسئله حاصل هم افزایی چهار عامل است:
۱. جغرافیا و اقلیم
استقرار شهرها در حوضه های محصور و پای ارتفاعات، تهویه طبیعی را محدود می کند. در شب های سرد و کم باد، لایه گرم تر بالای شهر مانند سرپوش عمل می کند و آلاینده ها در حجم کمتری از هوا انباشته می شوند.
۲. تمرکز منابع انتشار
ناوگان فرسوده خودرو و موتورسیکلت، سوخت با کیفیت پایین، صنایع پیرامون شهری و نیروگاه هایی که در کمبود گاز به سوخت های سنگین روی می آورند، بار آلودگی را در همان حوضه متمرکز می کنند.
۳. آلاینده های ثانویه و گرد و غبار
بخشی از ذرات مستقیماً از اگزوز و دودکش نمی آید و در جو از واکنش گازها ساخته می شود. خشکسالی و فرسایش بادی نیز بر ذرات درشت می افزاید.
۴. ضعف حکمرانی
مسئولیت میان سازمان محیط زیست، شهرداری ها و وزارتخانه های نفت، نیرو، صنعت و کشور پراکنده است و سازوکار روشنی برای پاسخگویی وجود ندارد.
مفاهیم فنی. شاخص کیفیت هوا (AQI) غلظت آلاینده ها را به عددی واحد تبدیل می کند: تا ۵۰ پاک، ۵۱ تا ۱۰۰ قابل قبول، از ۱۰۱ ناسالم برای گروه های حساس و از ۱۵۱ ناسالم برای عموم. آلاینده های اصلی عبارتند از ذرات PM ۲.۵ (قطر کمتر از ۲.۵ میکرون، قابل نفوذ به خون)، ذرات PM۱۰، دی اکسید نیتروژن (NO₂)، دی اکسید گوگرد (SO₂)، ازن سطح زمین (O₃) و منوکسید کربن (CO).
روند سه ساله تهران
بر پایه آخرین آمار کامل، در ۱۴۰۴ تقریباً یک روز در میان هوای تهران دست کم برای گروه های حساس ناسالم بوده است. این سهم در ۱۴۰۳ حدود دو روز از هر پنج روز و در ۱۴۰۲ حدود یک روز از هر سه روز بود؛ یعنی در دو سال، معادل یک ماه کامل به روزهای نامطلوب افزوده شده است.
۱۴۰۲ | ۱۱۹ روز · ۳۲.۶ درصد
۱۴۰۳ | ≈۱۴۶ روز · ۳۹.۹ درصد
۱۴۰۴ | ۱۷۸ روز · ۴۸.۸ درصد
روزهای با شاخص بالای ۱۰۰ (ناسالم برای گروه های حساس و بدتر). عدد ۱۴۰۳ تقریبی است و درصدها از تقسیم تعداد روز بر روزهای سال به دست آمده است. منبع: کارنامه های هوا، شرکت کنترل کیفیت هوا.
روند بلندمدت
مطالعه ای در نشریه Urban Climate برآورد کرده میانگین سالانه ذرات درشت در ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۲ حدود ۰٫۲۷ درصد در سال افزایش و ذرات ریز در ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۲ حدود ۱٫۲۷ درصد در سال کاهش یافته است؛ با این حال غلظت ها همچنان از توصیه سازمان جهانی بهداشت بالاتر است.
موج جاری
جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵ شاخص تهران به ۱۵۳ رسید و برای ۲۳ و ۲۴ آبان هشدار نارنجی صادر شد. یک موج را نباید جایگزین ارزیابی عملکرد فصلی و سالانه کرد.
پیامدهای سلامت
وزارت بهداشت برآورد کرده در ۱۴۰۲، در ۵۷ شهر با حدود ۴۸ میلیون نفر جمعیت، ۳۰٬۶۹۲ مرگ به آلودگی هوا نسبت داده می شود؛ به طور میانگین حدود ۸۴ مورد در روز. مواجهه مستمر با ذرات ریز با بیماری های قلبی عروقی و تنفسی و کاهش امید به زندگی مرتبط است. بنابراین شمارش روزهای هشدار به تنهایی کافی نیست و ارزیابی باید بر کاهش مواجهه جمعیت استوار باشد.
عوامل تشدیدکننده
• ساخت و ساز و جریان باد. ارتفاع، فاصله و چیدمان ساختمان ها جریان هوا را در مقیاس محله تغییر می دهد. مدل سازی منطقه ۲۲ نشان داده تغییر آرایش ساختمان ها می تواند سرعت باد را کاهش و غلظت محلی را افزایش دهد؛ اما ادعای «بسته شدن مسیر باد غربی» با عکس برج ها قابل اثبات نیست و نیازمند اندازه گیری میدانی است.
• خشکسالی و گرد و غبار. خاک خشک و پوشش گیاهی ضعیف، زمین را در برابر فرسایش بادی آسیب پذیر می کند. مطالعه ای با داده های ماهواره ای دو دهه، سهم منابع داخلی و خارجی رخدادهای گردوغبار تهران را بررسی کرده است.
• اقدامات اضطراری. تعطیلی و دورکاری مواجهه را کاهش می دهند، اما اثر آن ها بدون سنجش تغییر تردد و غلظت همان دوره مشخص نیست و جایگزین کاهش انتشار نمی شوند.
ارزیابی قانون هوای پاک و پاسخگویی نهادی
نزدیک به یک دهه از تصویب قانون هوای پاک (۱۳۹۶) می گذرد، اما شاخص های کیفیت هوا بهبود پایداری نشان نمی دهند. به ارزیابی نگارنده، این قانون در عمل کارآمد نبوده است و دلایل آن ساختاری است:
• پراکندگی تکلیف. وظایف قانونی میان چندین دستگاه تقسیم شده و هیچ نهادی در برابر نتیجه نهایی، یعنی کاهش غلظت آلاینده ها، مسئول مشخص نیست.
• ضمانت اجرای ضعیف. برای عدم اجرای تکالیف، به ویژه تأمین سوخت استاندارد (ماده ۱۸) و کاهش انتشار واحدهای بزرگ، پیامد موثری اعمال نمی شود.
• نبود پاسخگویی و شفافیت. دستگاه ها نتایج آزمون سوخت، نوع و حجم سوخت مصرفی صنایع و نیروگاه ها و میزان اجرای تکالیف را به صورت منظم و قابل راستی آزمایی منتشر نمی کنند.
• غلبه اقدام مقطعی. تعطیلی، طرح ترافیک و محدودیت های موقت جایگزین کاهش ساختاری انتشار شده و ارزیابی اثر آن ها نیز انجام نمی شود.
تجربه تطبیقی: لندن
لندن پس از مه دود دسامبر ۱۹۵۲ (پنج روز، با برآورد حدود ۴ هزار مرگ اضافی در همان ماه) سیاست های بلندمدتی را دنبال کرد. ناحیه کم آلایندگی از ۲۰۱۹ در مرکز شهر آغاز و در ۲۰۲۳ به کل لندن گسترش یافت؛ خودروهای فرسوده عوارض می پردازند و برای اسقاط یا جایگزینی حمایت مالی وجود دارد. نکته مهم، سنجش دوگانه است: سهم خودروهای منطبق از ۹۱٫۶ درصد به ۹۶٫۷ درصد (سپتامبر ۲۰۲۴) رسید و ارزیابی رسمی برآورد کرد غلظت NO₂ کنار جاده ها در ۲۰۲۴ نسبت به نبود طرح، ۵۴ درصد در مرکز و ۲۷ درصد در کل لندن کمتر بوده است.
راهکارهای اجرایی
ناوگان و حمل و نقل
• الزام معیار آلایندگی برای ورود به محدوده های کم آلایندگی
• نوسازی و اسقاط ناوگان فرسوده اتوبوس، کامیون و موتورسیکلت
• توسعه حمل ونقل ریلی و اتوبوسرانی با تأمین مالی تعریف شده
سوخت
• انتشار نتایج آزمون سوخت به تفکیک شهر و فصل
• سقف قانونی مصرف مازوت و الزام اعلام نوع و حجم سوخت واحدهای بزرگ
صنعت و نیروگاه
• پایش پیوسته دودکش ها با اتصال برخط به مرکز ملی
• سامانه های کنترل انتشار و کاهش بار در روزهای بحرانی
پایش و داده
• انتشار داده خام ساعتی ایستگاه ها، به ویژه کنار مدارس و کریدورهای پرتردد
• تفکیک سهم منابع (منشأیابی) برای هر موج آلودگی و گردوغبار
• تعدیل اثر باد و دما برای ارزیابی مستقل بهبود
شهرسازی
• ارزیابی اثر جریان باد پیش از صدور مجوز ساختمان های بلندمرتبه
• برآورد سفر روزانه و تأمین هم زمان حمل ونقل عمومی برای پروژه های بزرگ
• کنترل گرد کارگاه ها و حفاظت خاک و جاده
گرد و غبار
• اقدام بر روی کانون های فرسایش با مسئول و بودجه مستقل
• تثبیت خاک و توسعه پوشش گیاهی سازگار با اقلیم
حکمرانی و پاسخگویی
• تعیین نهاد واحد مسئول نتیجه با شاخص عملکرد قابل اندازه گیری
• اصلاح قانون هوای پاک و تعریف ضمانت اجرا و پیامد عدم انجام تکالیف
• کارنامه محله ای سالانه، با ارزیابی مستقل و ارتباط بودجه با نتایج
• سنجش اثر تعطیلی ها و طرح های ترافیک بر غلظت و تردد
تا زمانی که دستگاه های مسئول نتوانند روشن کنند کدام منبع چقدر انتشار را کاهش داده و ساکنان کدام محله کمتر در معرض آلودگی بوده اند، این پرونده مختومه نخواهد شد.
منابع:
کارنامه های هوا (شرکت کنترل کیفیت هوا)، گزارش وزارت بهداشت، توصیه های سازمان جهانی بهداشت، مطالعات منتشرشده در Urban Climate و مطالعات موردی منطقه ۲۲ تهران.