◄ برای افزایش ظرفیت و حجم حمل و نقل ریلی چه باید کرد؟ / بخش نخست
تین نیوز | اعضای گروه " کارشناسان ریلی" که گروهی متشکل از کارشناسان و صاحبنظران بخش ریلی هستند و در یکی از شیکههای اجتماعی موبایلی فعالیت دارند، در یکی از گفت و گوهای گروهی خود به پرسشهای زیر پاسخ دادهاند:
1- به دلایل مختلف سازمانی و برون سازمانی جذب سرمایه گذاری جدید توسط بخش خصوصی به ویژه در حوزه ناوگان بسیار سخت و درازمدت خواهد بود. پس برای افزایش ظرفیت و حجم حمل ونقل چه باید کرد؟
2- شواهد نشان از بهره وری پایین بخش ریلی دارد. چه عواملی مستقیم یا غیر مستقیم منجر به افزایش بهره وری و علی الخصوص افزایش سرعت بازرگانی خواهد شد؟
در وضعیت موجود سیر متوسط روزانه هر واگن باردار و خالی جمعا حدود 100 کیلومتر است. اگر با تمهیداتی این سیر مثلا 200 کیلومتر بشود که دور از دسترس هم نیست و در سال 84 پیش بینی 300 کیلومتر بوده است، یعنی بدون سرمایه گذاری در حوزه خرید واگن باری و لکوموتیو ظرفیت حمل دو برابر خواهد شد.
پاسخ برخی از اعضای گروه به این پرسشها در ادامه آمده است:
* عمده مشکل نگاه بسته مدیران ارشد ریلی کشوراست، امروز قیمت بار با کامیون و تریلر به مراتب ارزانتر از شبکه ریلی می باشد، در حالی که در دنیا عکس این است. طول خطوط ریلی کشور کمتر از 12 هزار کیلو متر است و بز برنامه 25 ساله خیلی عقب هستیم. امروز تعرفه حق بهره برداری از خطوط ریلی و دسترسی بسیار بالاست.
* ابتدا باید ببینیم فلسفه 300 کیلومتر سیر روزانه به چه منظوری در ابتدای خصوصی سازی ناوگان ریلی (واگن ها) مطرح و در قراردادهای دسترسی با شرکت های ریلی درج گردید.
* سرمایه گذاری کم و بیش در ناوگان ریلی انجام شده و فعلا ١١شرکت خصوصی ٣ درصد واگن ها را مالک هستند مابقی واگن ها در اختیار شرکت رجاست که آن هم به نوعی مالکیت خصوصی دارد.
* در حمل و نقل جاده ای به جز درصدی جزیی از کرایه حمل و مالیات بر ارزش افزوده به همان درصد کم به پایانه رقمی نمی پردازند و دولت هزینه های تعمیر و نگهداری و غیره را عهده دار بوده ولی در ریلی به دلیل اینکه هزینه های نگهداری خط و زیربناها را عهده دار بوده و تبعیض در قانون بودجه بین جاده و ریل 9 درصد ارزش افزوده از شرکت های ریلی دریافت می شود و سهم حق دسترسی به شبکه نیز بین 70الی 80 درصد به راه آهن پرداخت می کنند. نرخ از جاده گرانتر و استفاده بهینه از ظرفیت های راه آهن و مالکین نمی شود و توسعه نیز انجام نمی گیرد.
* فرض:
به دلایلی سرمایه گذاری در بخش ناوگان ریلی سخت و بلندمدت است. مشکلات کمبود نقدینگی هم در شرکت های حمل و نقل و هم تولیدکنندگان ناوگان بارز است. هزینه تامین سرمایه به دلیل شرایط رکود بازار بالاست، نرخ تسعیر ارز هم قیمت ساخت ناوگان را به شدت افزایش داده است و دوره ساخت ناوگان هم طولانیست، به دلیل شرایط بازار و نوع حمایت دولت از زیربخش ها وضعیت تقاضا هم بیشتر به سمت سایر مدها متمایل است. این عوامل جذابیت سرمایه گذاری برای بخش خصوصی را کاهش داده است و عملا ظرفیت سازی متناسب با برنامه دولت صورت نمی گیرد.
* به هرحال نرخ ارز باگذشت زمان عادی می شود و افزایش قیمت تمام شده نیز متناسب با سایر هزینه ها است.
* اما طرف تقاضا و قیمت به این سرعت تغییر نمی کند، کشش قیمتی تقاضا در مقایسه با 5 سال قبل افزایش یافته و تقریبا نزدیک یک شده است این یعنی مشتریان به شدت در مقابل افزایش قیمت واکنش نشان می دهند.
* مشکل اصلی تفاوت حمایت ها و سوبسید بین جاده و ریل است.
* آمار تخفیفات بخش بار و مسافر گویای این مسئله است موضوع سوبسید در بخش باری کاملا صدق می کند.
* شرکت های ریلی زیادی هستند که آمادگی انجام افزایش خطوط ریلی را به صورت فاینانس دارند یا bot کار کنند ولی مشکل از مجریان است.
* مالکیت صاحب کالا نیستند و برای صاحب کالا قیمت مهم است لذا جذب بار سخت شده و سرمایه گذاری جدید منطقی نیست.
* سرمایه گذاری و حمایتها مثل وام کم بهره و.. باید به سمت ریل سوق پیدا کنند.
* اما فرض کنیم دولت از فردا حق دسترسی را صفر کند قطعا شرکت ها تخفیفات خوبی به صاحب کالا می دهند پس تقاضا افزایش خواهد یافت اما؟ آیا ظرفیت شبکه و سرعت بازرگانی موجود می تواند جوابگوی افزایش ظرفیت باشد.
* اگر خطوط ریلی را به بخش خصوصی واگذار کنند به یقین تقاضا بالا خواهد رفت.
* در این صورت شاهد رقابتی بودن ریل به جاده خواهیم بود و با ارایه سرویس مطلوب سهم بار افزایش و توسعه انجام می شود.
* می تواند جوابگوی تقاضای جدید باشد. اما مشکل از همین سرویس مطلوب شروع می شود سرویس مطلوب یعنی چه؟ قیمت و زمان سیر.
* در دنیا بار مهمترین محل درآمد شبکه ریلی می باشد اما در ایران هم قیمت بالاست هم زمان سیر طولانی است اولویت را به مسافر می دهند.
* هزینه احداث ریل در ایران اگر کمتر نباشد، بیشتر از دیگران نیست. بنابر این قیمت استهلاک شبکه نباید بالاتر از قیمت تمام شده باشد. واگن هم از نوع خارجی کمتر است بنابراین تفاوت فقط در قیمت پایین حمل جاده ای به دلیل حمایت دولت می باشد.
* در مورد شبکه فعلا از ناوگان جلوتریم. یعنی نوعی اضافه ظرفیت هم داریم 70 درصد حمل بار در 30 درصد شبکه جابجا می شود.
* زمان سیر و برنامه منظم در تامین ناوگان مورد نیاز (به قضیه یک بعدی نگاه نکنیم) همه باید به تعهدات عمل کنند مالک واگن، فرستنده، گیرنده و راه آهن.
* در حال حاضر 103کیلومتر میانگین سیر واگن ها است.
* به عبارتی هزینه استهلاک پایین اما خواب سرمایه بالاست. پس یک عامل مهم در عدم تمایل سرمایه گذار همین است سرمایه اش گردش خوبی ندارد.
* هزینه های تعمیراتی در سالهای اخیر رشد نامتناسبی با در آمد شرکتها دارد. صاحبان کالا بموقع کرایه ها را نمی پردازند
* مشکلات تخلیه و بارگیری هم اضافه شود.
* به نسبت 70 درصد در 30 درصد توجه کنید، یعنی ما مطالعات خوبی در توسعه خطوط ریلی نداشتیم.
* اگر حق دسترسی صفر شود فقط تقاضا اضافه می شود در حالی که مشکلات بالا همچنان باقیست.
* مشکل اصلی دخل و خرج برای مالکین و برای صاحبان قیمت و زمان 80 درصد بار مبدا و مقصدشان به ریل متصل است.
* قدرت مانور در جاده بیشتر است.
* در مراکز استانها باید بارانداز یا گمرک خشک ایجاد شود.
* اما صاحب کالا قیمت و زمان برایش مهم است.
* باید مزیت های ریلی تفاوت قیمت را بپوشاند آیا می تواند؟
* کدام مزیت؟ عملا مزیتی مشهود برای صاحب کالا نداریم قیمت رقابتی نیست زمان سیر طولانیست، اطمینان از اجرای تعهدات ریلی پایین است.
* بحث همین است انگیزه برای حمل ریلی از کجاست؟
* تنها مزیت برای صاحب کالا حمل به صورت نسیه به موقع پرداخت نکردن است.
* این مزیت برای کیست؟آیا فقط دولت سود می برد؟
* برای صاحب کالا
* مزیت برای صاحب کالا ملاک است نه کشور، اقتصاد ملی سود می برد.
* هر کسی سود می برد باید هزینه کند.
* راه اهن هم سودی نمی برد دولت هم در پرداخت یارانه سوخت زیان می بیند.
* اگر مزیتی نیست پس تعطیلش کنیم.
* سود با حمل و نقل جاده ای است علیرغم شعار حمایت از ریل.
* اما من معتقدم سودآور است، فقط اصلاحاتی نیاز است. برای دو برابر شدن چه باید کرد واگن بخریم؟ لکوموتیو؟ خط جدید؟
* مشکلات ریلی کجاست؟ سرعت؟ بنظر قیمت می تواند رقابتی شود باید فکری برای سرعت کرد.
* داخل خود بخش سالهاست آدرس غلط داده ایم بستر برای کسب و کار سودمند مهیا نیست
* اگر امکانات تخلیه بارگیری افزایش و بهبود پیدا کند، سرعت سیر افزایش و تعمیرات واگن به موقع انجام شود، شاهد رشد حداقل 50 درصدی بدون افزایش ناوگان خواهیم بود.
* سرمایهگذاری جدید برای ناوگان به سادگی انجام نخواهد شد و باید سراغ ارتقای بهره وری بخش برویم البته اقدامات جاری راه آهن در مورد تسهیل شرایط سرمایه گذاری باید ادامه یابد اما تمرکز اصلی بر روی بهره وری عملیات حمل و نقل باشد.
* دقیقا و سیاست گذاری در راه آهن هم باید درست تعیین و اجرا شود.
* و ایجاد مزیت در این بخش.
* داشتن مزیت بدون داشتن بستری برای بالفعل کردن آن کمکی نمی کند.
ادامه دارد...